हनुमान् वानरश्रेष्ठः रावणं ददर्श। सः सहस्रनारीभिः भूषणभूषिताभिः, संवादगीतकुशलाभिः, रूपेण रमणीयाभिः परिवृतः आसीत्। तत्र काचित् स्त्री, यः समयस्थानविन्यस्तवाक्यप्रभा, सर्वेषां सुखे अतिरिच्यते, तया रावणः संयुक्तः आसीत्—एवं हनुमान् तम् अपश्यत्। अन्यत्र अपि, सहस्रयुवतयः उत्तमसौन्दर्ययुक्ताः, संवादकुशलाः, सुप्ताः दृष्टाः। तत्रापि काचित् स्त्री, समयस्थानयुक्तवाक्यप्रभा, सुखे तृप्ताः, सुप्ता दृष्टा। राक्षसाधिपः रावणः ताभिः परिवृतः वनस्थे गजेन्द्रः स्त्रीगजैः परिवृतः इव दीप्तिमान् बभूव। तस्य राक्षसाधिपस्य गृहस्थे मद्यशालां हनुमान् ददर्श, या सर्वसुखैः पूर्णा आसीत्। तत्र मद्यशालायां मृगमहिषवराहमांसानि संस्थितानि अपश्यत्। सुवर्णपात्रेषु, न स्पृष्टाः मयूरः च कुक्कुटः च अपि दृष्टः। वराहशिरांसि, गण्डमृगमांसं दधिसंयुक्तं लवणेन च, मृगमयूरशूलानि च हनुमान् अपश्यत्। नानाप्रकारः तित्तिरः अजः अर्धभुक्तशशाः, बहुशूलयुक्तमहिषाः, भक्ष्याय सम्यक् सज्जिताः मेषाः च अपि दृष्टाः। लिह्यते, पीयते, खाद्यते च, स्निग्धं कटुकं च, अम्लं लवणं च, वर्णयुक्तानि चान्नानि—सर्वाणि तत्र आसीत्। महाभूषणानि, कटकानि, मुद्राणि, विकीर्णं धनं, विपरीतपानपात्राणि, विविधफलानि च अपि दृष्टानि। पुष्पोपहारैः भूमिः शोभिता आसीत्; सुस्थापितानि शय्यासनानि सर्वत्र दृश्यन्ते। अग्निहीनं मद्यस्थानं दीप्यमानं इव आसीत्; नानाप्रकारैः उत्तमभक्ष्यैः पूरितम्। तत्र मासानि, सम्यक् पक्वानि, पृथग् प्रतिष्ठितानि मद्यशालायाम् अपि दृष्टानि; दिव्यं निर्मलं नानाप्रकारं सुरा, विशेषेण निर्मितानि च। शर्करायाः, मधुना, पुष्पैः, फलैः च निर्मितानि मद्यानि दृष्टानि; पृथग् सुवासितचूर्णानि, सम्यक् विन्यस्तानि। भूमिः नानामालाभिः विततानां शोभिता; सुवर्णपात्रैः, स्फटिकभाण्डैः च अलङ्कृता। तत्र सुवर्णकुम्भैः, दीप्तिमान् रजतकलशैः, सुवर्णघटैः च आवृतम् आसीत्। हनुमान् तत्र उत्तममद्यस्थानम् अपश्यत्; रत्ननिर्मितानि मद्यपात्राणि सुवर्णपात्राणि च दृष्टानि। नानापात्राणि, किञ्चित् पूर्णानि, किञ्चित् अर्धशेषाणि, किञ्चित् सर्वथा रिक्तानि अपि दृष्टानि। किञ्चित् अपीतानि, किञ्चित् खाद्यानि, किञ्चित् अर्धपानानि अपि दृष्टानि। किञ्चित् शय्याः अर्धच्छदनीयाः, किञ्चित् नारीशय्याः रिक्ताः, किञ्चित् रमणीयाः स्त्रियः परस्परं आलिङ्ग्य सुप्ताः। काचित् अन्याया वस्त्रं गृह्य, ताम् आलिङ्ग्य, निद्रायाः प्रभावेन सुप्ता आसीत्। तासां मृदुलनिश्वासैः, वस्त्राणि माल्याणि च तनुशरीरेषु, मृदुवातेन चलितानि इव, स्वल्पं कम्पितानि। शीतचन्दनस्य, मधुरमद्यस्य, नानामाल्यस्य, नानापुष्पाणां गन्धः तत्र आसीत्। स्नानचन्दनधूपगन्धः तत्र वातेन सम्यक् प्रसारितः। पुष्पकप्रासादे सुरभिगन्धः वायौ व्याप्यते; तत्र काचित् कृष्णा, काचित् गौरवर्णा, काचित् श्यामवर्णा रमणीयाः स्त्रियः दृष्टाः। काचित् सुवर्णवर्णाङ्गी तत्र राक्षसगृहे आसीत्; निद्रया मोहिता, कामेन विमूढा आसीत्। सुप्तपद्मानां यथा रूपम्, तथा तासां रूपम् आसीत्। एवं हनुमान् दीप्तिमान् रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं निरीक्ष्य, जानकीं न अपश्यत्। ततः तासां स्त्रीणां निरीक्षणे महाकपिः महान् उद्वेगः अभवत्, धर्मभयेन च व्याकुलः। अन्यस्य अन्तःपुरे सुप्तानां स्त्रीणां दर्शनं, धर्महानिं करिष्यति इति चिन्तयामास। अन्येषां पत्नीनां कामेन दृष्टिः मम कदापि न आसीत्; किन्तु अत्र अन्यपत्नीधनं दृष्टम्। तदा दृढव्रतः हनुमान् अन्यं विचारम् अकुर्वत्, यः धर्ममार्गं सम्यक् विवेचितवान्। रावणस्य स्त्रियः निर्बन्धाः दृष्टाः, किन्तु मम मनसि विकारः न जायते। मनः सर्वेन्द्रियाणां प्रवर्तकः, शुभाशुभयोः कारणम्; मम मनः सम्यक् विनियतम्। अन्यत्र वैदेह्याः अन्वेषणं कर्तुं न शक्यते; स्त्रीषु अन्वेषणाय, स्त्रियः एव दृश्यन्ते। यत्र यः उत्पद्यते, तत्र एव अन्वेषणं युक्तम्; नष्टां स्त्रीं मृगेषु अन्वेष्टुं न शक्यते। एवं शुद्धमना हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं अन्वेष्ट्वा, जानकीं न अपश्यत्। देवकन्या, गन्धर्वकन्या, नागकन्याः अपि दृष्टाः, किन्तु जानकीं न दृष्टा। तत्र कपिः अन्याः कुलीनस्त्रियः दृष्ट्वा, तां न अपश्यत्; ततः निवर्त्य, वीरः निर्गन्तुं उद्यतः।