सागरस्य पुत्रैः यज्ञकारणः अश्वः अपहृतः इति सर्वाणि भूतानि तेन दुःखितानि अभवन्। ततो वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र देवैः श्रुत्वा ब्रह्मा, मृत्युप्रभावेण मोहितैः तैः, तेषां दुःखितानां वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच। सर्वा भूमिः वासुदेवस्य, तस्यैव स्वामित्वं; सा माधवस्य पत्नी, स भगवाँल्लोकनाथः। कपिलरूपं धारयन् स भूमिं धत्ते; तस्य क्रोधाग्निना सागरपुत्राः दग्धा भविष्यन्ति। भूमेः प्राचीनं विभागं दृष्ट्वा, सागरपुत्राणां विनाशं दूरदर्शिनः अनुभविष्यन्ति। ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशत् उत्तमाः देवाः हर्षपूर्णाः स्वस्थानं प्रत्यगच्छन्। तदनन्तरं सागरपुत्राणां महान् शब्दः उत्पन्नः, भूमौ विदारितायां तडित्समः निनादः अभवत्। तदा सर्वे सागरपुत्राः भूमिं विदार्य, ताम् परिक्राम्य, पितरं समुपेत्य अवदन्। 'भूमिं सर्वां परिभ्रम्य, सर्वान् देवदानवराक्षसपिशाचसर्पनागान् हत्वा, अश्वं न पश्यामः; न च तं यः अपहृतवान्। किं कर्तव्यम्? यद् उत्तमं, तद् चिन्तय।' पुत्राणां वचनं श्रुत्वा सागरः क्रुद्धः रघुनन्दनं प्रति अवदत्—'पुनः खनत, शुभं भवतु; भूमेः तले विदार्य अश्वचोरं दृष्ट्वा, कार्यसिद्ध्याः प्रत्यागच्छत।' ततः सागरस्य महात्मनः आज्ञां लब्ध्वा षष्टिसहस्रं पुत्राः अधोलोकं अभिमुख्य वेगेन अगच्छन्। तत्र खनन्तः पर्वताकारं विकृतनेत्रं महागजं अपश्यन्, यः भूमिं धारयति। स गजः विकृतनेत्रः, पर्वतान् वनानि च भूमिं शिरसा धारयन् स्थितः। यदा स गजः क्लान्तः विश्रान्त्यर्थं शिरः कम्पयति, तदा भूमिकम्पः भवति। तं दिग्द्वारपालं गजं सम्मान्य, तं परिक्राम्य, पुनः भूमिं विदार्य अधोलोकं अगच्छन्। पूर्वदिग्द्वारे विदार्य, दक्षिणदिग्द्वारे अपि विदार्य, दक्षिणे महागजं दृष्ट्वा—महापद्मं महात्मानं पर्वतसमं भूमिं शिरसा धारयन्तं—महत् विस्मयं आसाद्य तं परिक्राम्य पश्चिमदिग्द्वारे विदार्य। पश्चिमदिग्द्वारे अपि सौमनसं पर्वतसमं दिग्गजं दृष्ट्वा, तं परिक्राम्य, पृच्छित्वा, निर्भयम् अवगम्य, चन्द्रदिशं प्रति खनन्तः अगच्छन्। उत्तरदिग्द्वारे श्वेतवर्णं भद्रं शुभरूपं भूमिं धारयन्तं अपश्यन्। तं नमस्कृत्य, परिक्राम्य, भूमेः तले विदार्य, प्राच्याः ईशानदिशं प्रति सर्वे सागरपुत्राः क्रोधात् भूमिं खनन्तः अगच्छन्। तत्र सर्वे महात्मानः, बलवन्तः, वेगेन कपिलं शाश्वतं वासुदेवं दृष्ट्वा। तस्य समीपे अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, रघुनन्दन, अतुलं हर्षं प्राप्तवन्तः। तं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, क्रोधदृष्टयः, कुपिताः, कुदालैः हलैः वृक्षशिलाभिः सशस्त्राः तं प्रति अभ्यधावन्। क्रुद्धाः गर्जन्तः 'स्थ, स्थ! त्वं अस्माकं यज्ञाश्वं अपहृतवान्!' इति अभ्यधावन्। 'दुष्टबुद्धिः त्वं! सागरपुत्रान् जानिहि!' इति उक्त्वा, कपिलः रघुनन्दन, महान् क्रोधं प्राप्तः, गर्जनं कृतवान्। ततः तस्य अपारमहात्मनः कपिलस्य तेजसा, सागरपुत्राः काकुत्स्थ, भस्मीकृताः। अथ वाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र सागरः, पुत्राणां दीर्घकालं अनुपस्थितान् ज्ञात्वा, तेजस्विनं पौत्रं प्रति अवदत्। 'त्वं वीरः, ज्ञानसम्पन्नः, पूर्वजसमः तेजसा; पितृपथं अन्वेषय, येन अश्वः नीतः। भूमौ बलवन्तः महाबलाः वसन्ति; तेषां रक्षणाय शस्त्रं धनुः च गृहाण।' 'यथार्हान् नमस्कृत्य, विघ्नकर्तृन् अपि हत्वा, सफलः यज्ञं सम्पाद्य प्रत्यागच्छ।' एवं सागरस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुः खड्गं च गृहित्वा, लघुपदेन प्रस्थितः। पूर्वजैः खनितं अधोलोकमार्गं प्रविश्य, राज्ञा प्रेरितः, नरश्रेष्ठ, अगच्छत्। देवदानवयक्षपक्षिसर्पैः सम्मानितः, स महाबलः दिग्गजं अपश्यत्।