हनूमान् तत्र स्वर्णसमानवर्णां मन्दोदरीम् अन्तःपुरस्य प्रिया पत्नीं शयानेव शोभायुक्तां ददर्श। तां भूषितां दृष्ट्वा बलवान् वायुसुतः सौन्दर्ययौवनलावण्यैः सीतेति निश्चित्य महतीं प्रीतिं प्राप, हृष्टः कपिश्रेष्ठः प्रमोदं लेभे। तदा स हर्षात् ताडयन् स्वपुच्छं च चुम्बन् ननन्द, क्रीडन् गायन् उत्पत्य स्तम्भान् आरोहन् भूमौ पतन् कपिस्वभावं प्रकटयामास। एवमस्ति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतस्सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः। तदनन्तरं महाकपिः तं मतिं परित्यज्य तत्रैव स्थित्वा पुनः सीतायाः विषये चिन्तयामास। स विचिन्तयामास—रमात् पृथग्भूता या देवी, सा न स्वप्नं न भोजनं नाभरणं न पानं कामयेत; न च सा अन्यं पुरुषं, देवपतिमपि, समीपं गन्तुमिच्छेत्, रामसमः हि अमर्त्येषु कश्चन नास्ति। इत्येवमवधार्य "एषा अन्यैव" इति, स कपिश्रेष्ठः सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः तत्र मदमण्डपे परं परितः विचरन् गतः। तत्र काचित् स्त्री क्रीडया क्लान्ता, काचित् गीतक्लान्ता, काचिद् नृत्येन क्लान्ता, काचिद् मदेन क्लान्ता दृष्टाः। काचित् वाद्यतालादिसमीपे, काचित् हास्यपीठे, काचित् शय्याग्र्ये समुपविष्टा। स रावणं सहस्रस्त्रीभिः भूषणैः विभूषिताभिः, संवादगीतेषु निपुणाभिः, रूपसम्पन्नाभिः परिवृतं ददर्श। तत्रैव काचिन्महिलां, यत्र युक्तकालयुक्तदेशे युक्तवाक्यं भाषमाणां, सर्वेषु रमणीयेषु श्रेयसीं तं सह रावणं संयुक्तमपश्यत्। अन्यत्रापि सः सहस्रं युवतीनां, उत्तमसौन्दर्ययुक्तानां, संवादकौशलसम्पन्नानां, शयानान् अपश्यत्। तत्रैव काचित् स्त्री, युक्तदेशे युक्तकाले, युक्तवाक्यवदिनी, रमणीयभावे तृप्तं शयानां दृष्टा। राक्षसेन्द्रः स ताभिः परिवृतः बभासे, यथा वनस्थो महागजः स्त्रीगजैः परिवृतः। कपिश्रेष्ठः तं मदमण्डपं सर्वान्नरम्यसम्पूर्णं राक्षसेन्द्रस्य महात्मनः गृहे ददर्श। तत्र मांसानि, मृगमहिषवराहानां, न्यस्तानि दृष्टानि। सुवर्णपात्रेषु अपि मयूरकुक्कुटान्, अनास्पृष्टान् अपश्यत्। वराहशिरांसि, खरमांसानि, दधिसैन्धवसंयुक्तानि, मृगमयूरशल्यकानि च दृष्टानि। नानाविधान् तित्तिरिपशून्, अर्धभुक्तशशकान्, बहुशल्यकान् महिषान्, भक्ष्याय सज्जीकृतांश्च ववन्द। श्लक्ष्णस्थूलानि च लेह्यानि, पेयभोज्यं, स्निग्धं रूक्षं, अम्ललवणरसानि, चित्ररसानि च तत्र आसन्। महानूपुरकङ्कणानि त्यक्तानि, विभूषाणि विक्षिप्तानि, पानपात्राणि अपविद्धानि, नानाविधानि फलानि च तत्र आसन्। पुष्पार्पणैः भूमिः शोभायमानाऽभवत्; यत्र तत्र सुसंयुक्तानि शय्यासनानि समुपस्थितानि। मदमण्डपः अनलसन्नपि दीप्तवत् बभासे, नानापाकप्रकारैश्च रमणीयैः। तत्र पिष्टमांसानि, पृथक् पृथग् न्यस्तानि, दिव्यानि स्फटिकानि च मद्यपात्राणि दृष्टानि। तत्र शर्करामधुपुष्पफलसम्भवानि मद्यानि, विविधानि गन्धपुष्पचूर्णानि, पृथक् पृथग् सम्यक् विन्यस्तानि। भूमिः नानाविधमाल्यैः विततानि, सुवर्णपात्रैः, स्फटिकपात्रैश्च शोभिता। अन्यैश्च सुवर्णकलशैः, दीप्तरौप्यघटैः, सुवर्णकुम्भैश्च आच्छन्ना आसीत्। तत्र कपिः तं उत्तमं मदमण्डपं ददर्श, सुवर्णपात्राणि, रत्नमयमद्यपात्राणि च अपश्यत्। तत्र नानापात्राणि, किञ्चित् पूर्णानि, किञ्चित् अर्धशिष्टानि, किञ्चित् रिक्तानि दृष्टानि। किञ्चित् अपीतानि पेयानि, किञ्चित् अन्नानि, किञ्चित् अर्धपानानि च दृष्टानि। किञ्चित् शय्यानि अर्धच्छन्नानि, किञ्चित् स्त्रीणां शय्यानि रिक्तानि, किञ्चित् शोभनाः स्त्रियः परस्परं आलिङ्ग्य शेरते। काचित् अन्यस्य वस्त्रं आदाय आलिङ्ग्य सुप्ता निद्रावशेन। मृदुलसुरभिस्वासैः तेषां वस्त्राणि माल्यं च मन्दमारुतेन इव स्रस्तं स्फुटति स्म। शीतलचन्दनमधुरमदगन्धमाल्यविविधपुष्पाणि तत्र आसन्। स्नानचन्दनधूपमिश्रितः गन्धः तत्र वात्याऽनयि। पुष्पकविमाने सुरभिगन्धः प्रवाहितः; काचित् कृष्णा, काचित् गौरवर्णा, काचित् श्यामाङ्गना स्त्रियः तत्र दृष्टाः। काचित् सुवर्णवर्णाङ्ग्यः, राक्षसगृहे, काममोहवशात् सुप्ताः। शयनपद्मानां यथा स्थितिः, तथा तेषां रूपं; एवं महातेजाः कपिः रावणस्य अन्तःपुरं सम्यग् अवलोक्य, जानकीं नापश्यत्। एवम् ताः स्त्रियः निरीक्ष्य, महाकपिः महद्व्यथया ग्रस्तः, कृत्यदोषभीत्या च मनसा संतप्तः।