स तत्र कपिश्रेष्ठः सुन्दरकाण्डे वाल्मीकिरामायणे यदा रावणस्य राजभवने विचरन् सीतां अन्वेषयन् आसीत्, तदा मणिमुक्ताभरणैः विभूषितां, स्वतेजसा राजभवनस्य शोभां वृद्धयन्तीं स्त्रियम् अपश्यत्। सा कनकप्रभां मन्दोदरीं, अन्तःपुरस्य प्रियतमां महाराजपत्नीं, शोभायुक्तां शयने शयानां स कपिः ददर्श। तां विभूषितां दृष्ट्वा, वायुपुत्रः बलवान् कपिः तस्याः रूपयौवनलावण्यैः "एषा एव सीता" इति मन्यमानः परमं हर्षं प्राप्य प्रमोदितः सञ्जज्ञे। स हर्षान्मुदितः स्वपुच्छं परिष्वज्य, ताडयित्वा, ननर्त, गायन् क्रीडन् स्तम्भानारुह्य भूमौ पतन्, कपिस्वभावं प्रादर्शयत्। ततः स महान् कपिः तं चिन्ताविचारं परित्यज्य, सीतां प्रति अन्यां विचारन्यासं चकार। स विचिन्तयामास—"या रामविरहिता या धर्मपत्नी सती, सा न स्वप्नं नाश्नाति, न भूषणानि धारयति, न वा पानं प्रियतमं करोति। सा अन्यं पुरुषं, अपि च देवराजमपि, न समीपं गच्छेत्। रामसमानो हि कोऽपि देवेषु नास्ति।" इति निश्चित्य, "एषा अन्यैव" इति मन्यते स्म। ततः कपिश्रेष्ठः सीतां द्रष्टुकामः, मदमण्डपमध्यम् अपि विचरन्, तत्रान्याः स्त्रियः क्रीडया, गायनेन, नृत्येन च श्रान्ताः, काश्चिद् मदेन मोहिताः अपश्यत्। काश्चित् मृदङ्गतालवाद्येषु, हास्यपीठिकासु स्थिताः, अन्याः शय्याग्रेषु सुप्ताः। तत्र स रावणं सहस्रनारीपरिवृतं, भूषणैः भूषिताः, वाक्यविशारदाः, गीतकुशलाः, रूपसम्पन्नाः च स्त्रियः सहितम् अपश्यत्। तेन सह याः काचित् स्त्री देशकालविनियोगकुशला, युक्तवाक्यप्रवर्तिनी, सर्वेषां रमणीयेषु रम्या, तां रावणेन सह संयुक्तां ददर्श। अन्यत्रापि सः सहस्रं युवतीनां, रूपसम्पन्नानां, वाक्यकुशलानां सुप्ताः ददर्श। तत्रापि काचिद् स्त्री, देशकालविनियोगे कुशला, युक्तवाक्यप्रवर्तिनी, रमणेन तृप्तां सुप्तां च दृष्टवान्। स राक्षसराजः ताभिः परिवृतः, यथा वनस्थो महानागः स्त्रीनागीभिः परिवृतः, तथैव शोभमानः बभूव। स कपिश्रेष्ठः रावणस्य गृहे मदमण्डपं सर्वविधविलाससम्पन्नं ददर्श। तत्र मृगमहिषवराहमांसानि, सुवर्णपात्रेषु मयूरकुक्कुटमांसानि, अपूर्वाणि च, न्यस्तानि अपश्यत्। वराहशिरांसि, गण्डमांसानि, गवयं दधिसैंधवयुक्तं, मृगमयूरशलीकानि च दृष्टवान्। तत्र शारिकाः अजाः, अर्धभुक्तशशकाः, बहुशृङ्गयुक्तमहिषाः, भोजनाय सिद्धाः मेषाश्च अपि दृष्टाः। तत्र लोहितस्निग्धान्नानि, पेयान्नानि, भोज्यान्नानि, मधुराणि, साध्वसाधु, अम्ललवणानि, वर्णविचित्राणि च व्यञ्जनानि आसन्। महाघण्टाङ्गदाभरणानि त्यक्तानि, विभूषणरत्नानि विक्षिप्तानि, मदपात्राणि अपविद्धानि, विविधानि फलं च अपश्यत्। पुष्पार्पणैः भूमिः शोभिता, सर्वत्र सुसंयुक्तशय्यासनानि व्यापृतानि आसन्। मदमण्डपः अग्निहीनः अपि, विविधपाकयुक्तैः, उत्तमभक्ष्यैः, प्रकाशमान इव ददृशे। तत्र मांसानि, यथावत् पक्वानि, पृथक् पृथग् विन्यस्तानि, दिव्यानि, शुद्धानि, विविधपानानि, विशेषपक्वानि च आसन्। शर्करामधुपुष्पफलमिश्रितानि सुराणि, विविधगन्धयुक्तचूर्णानि, पृथक्कृतानि, सुसंस्कृतानि च दृष्टानि। भूमिः पुष्पमालाभिः सम्यक् व्यापृता, सुवर्णपात्रैः, स्फटिकपात्रैः च शोभिता। अन्यैः सुवर्णकलशैः, रजतघटैः, सुवर्णपात्रैः च आच्छन्ना आसीत्। स तत्र कपिः तं प्रमुखं मदमण्डपं ददर्श, सुवर्णकुम्भान्, रत्ननिर्मितपात्राणि च अपश्यत्। स महान् कपिः तानि विभिन्नानि पात्राणि, किञ्चित् पूर्णानि, किञ्चित् अर्धशेषाणि, किञ्चित् रिक्तानि च अपश्यत्। किञ्चित् अप्रभुक्तानि, किञ्चित् प्रक्षिप्तान्नानि, किञ्चित् अर्धपानानि च ददर्श। किञ्चित् शय्यानि अर्धच्छन्नानि, काञ्चन्यः शून्यानि, काञ्चन्यः रमणीयाः स्त्रियः परस्परं परिष्वज्य सुप्ताः अपश्यत्। काचिदन्या परस्याः वस्त्रं गृह्य, परिष्वज्य, निद्रावशेन सुप्ता आसीत्। तासां श्वासानिलेन, मृदुलवायुवेगेन इव, वस्त्राणि माल्यं च सशरीरे कम्पमानानि दृष्टानि। शीतचन्दनस्य, मधुरपानस्य, विविधमाल्यानां, पुष्पाणां च गन्धः तत्र व्याप्तः। सुगन्धि स्नानचन्दनधूपगन्धैः वातः तत्र प्रवहति स्म। पुष्पकविमाने सौरभ्यं व्याप्नोति स्म; तत्र काश्चिद् कृष्णाङ्ग्यः, काश्चिद् गौर्यः, काश्चिद् श्यामलाङ्ग्यः शोभायुक्ताः स्त्रियः आसन्। काश्चिद् कनकप्रभाङ्ग्यः तत्र राक्षसगृहे, निद्रया कामवशेन विमूढाः आसन्। यथा सुप्तपद्मानि, तथा तासां रूपम्। एवं स महातेजाः कपिः रावणस्य सर्वमन्तःपुरं सम्यक् अपश्यत्, किन्तु जानकीं न दृष्टवान्।