तत्र वानरश्रेष्ठः हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरे प्रविश्य तस्य पत्नीनां समूहं ददर्श। ताः अन्याः मुक्ताहारैः भूषिताः, कस्याञ्चित् वस्त्राणि पतितानि, कस्याञ्चित् स्रजः विमुक्ताः, कस्याञ्चित् काञ्चनानि स्रजः विश्राणिताः, यथा युवतयः मदनवशाः अपहृताः स्युः। केचन कान्ताराः न पहनन्ति, केचन स्रजः भग्नाः, दलिताः, यथा पुष्पिताः लताः वनमध्ये गजेन पद्यमानाः। केचन स्त्रियः मूर्तिमन्तः चन्द्रकिरणाभः हाराः धारयन्ति, यः स्तनयोः मध्ये शयनं स्वानं इव प्रकाशन्तः। अन्यासां वज्राक्षाणि कदम्बपक्षिणः इव दृश्यन्ते, केचन सुवर्णसूत्राणि चक्रवाकयोः युग्मं इव प्रकाशन्ते। हंसाः, कारण्डवाः, चक्रवाकाः च तेषां श्रोणिषु नितम्बेषु च शोभन्ते, यथा नदीतीरे बालुकास्थलेषु। केचन सुवर्णपद्मानि जालवत् नूपुराणां जालैः भूषिताः, शयने तिष्ठन्ति, यथा रम्यतीराः नद्यः, यशः स्पृशन्त्यः। केचन स्त्रियः मृदुलाङ्गेषु स्तनाग्रेषु च भूषिताः, यथा रत्नानि शोभन्ते। केचन वस्त्रान्ताः मुखे उच्छ्वासेन पुनः पुनः उत्थाप्यन्ते, ताः वस्त्रान्ताः ध्वजवत् विविधसुवर्णवर्णाः मुखमूलस्थले प्रकाशन्ते। केचन स्त्रियः कर्णाभरणानि सुशोभनानि उच्छ्वासेन मृदु कम्पन्ति। तासां मुखे उच्छ्वासात् शर्करारसस्य सुरायाः च सुरभिः गन्धः प्रसारितः, यः तदा रावणं प्रमोदितवान्। रावणस्य पत्न्यः, यस्याः मुखानि स्वस्यैव मुखस्य सदृशानि, प्रतिदिनं प्रतिपक्ष्याः मुखस्य गन्धं श्वासन्ति। ताः स्त्रियः रावणसक्तमना, स्वस्वपतिस्नेहेन, केवलं स्वसहधर्मिण्याः इच्छानुसारं वर्तन्ति, स्वातन्त्र्यं नास्ति। केचन भूषितबाहवः अन्योन्यं आलिङ्ग्य, वस्त्राणि च शोभनानि, शयनं कुर्वन्ति। केचन अन्यस्य स्तन्ये, अन्यस्य बाहुं, अन्यस्य गोदाम्, अन्यस्य स्तन्ये शयाना। ताः स्त्रियः श्रोणिषु, पार्श्वेषु, नितम्बेषु, पृष्ठेषु च अन्योन्यं शयनं कुर्वन्ति, मदवशाः प्रेम्णा च। अन्योन्याङ्गस्पर्शे रममाणाः, ताः तन्व्यः बाहुभिः आलिङ्ग्य, सर्वाः सह शयाना। तेषां स्त्रीमालिका बाहुसूत्रैः गुञ्जितैः, यथा पुष्पमालिका मधुपैः परिपूर्णा शोभते। वसन्ते लताकुलानि यथा वायुनाः विलीनानि, तथा ताः स्त्रियः पुष्पाणि अन्योन्यं संलग्नानि। रावणस्य स्त्रीवनं शोभनस्कन्धैः, मधुपैः गुञ्जितैः, यथा वनं वायुनाः कम्पितम्। तत्र भूषणानि, शरीराणि, वस्त्राणि, स्रजः च, तदा स्त्रियः अन्योन्यं न ज्ञातुं शक्यन्ते। रावणः सुखशयनं कुर्वन्, ताः विविधवर्णाः स्त्रियः सुवर्णदीपवत् प्रकाशिताः, यथा नित्यं जाग्रदक्षिणीनेत्राणि। राज्ञः, ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः च कन्याः, कामवशेन तस्य पत्न्यः अभवन्। सर्वाः स्त्रियः रावणेन युद्धकामेन अपहृताः, कामवशेन मदविभ्रान्ताः, केचन प्रेम्णा मोहिताः। तासां कापि न बलात्, न वीर्येण, न अन्येन कामेन, न नूतना, केवलं जनकनन्दिनी तस्य नूतना। न कापि स्त्री नीचजाता, न कापि रूपहीना, न कापि अशीलवती, न कापि अप्रिया; सर्वाः तस्य पत्न्यः गुणवन्त्यः। तदा वानराधिपः चिन्तयामास – यदि राघवस्य धर्मपत्नी एवं शोभनवती, तर्हि राक्षसराजस्य पत्न्यः अपि कुलीनाः – इति सत्त्वविचारः। पुनः सः गूढरूपधारी विचारयामास – नूनं सीता गुणैः श्रेष्ठा, किन्तु लङ्काधिपः महात्मा तस्याः प्रति महद् अधर्मं अकरोत्। एवं दशमः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे समाप्तः। तत्र हनुमान् दिव्यरत्नैः भूषितं, स्फटिकप्रभं, देवैः योग्यं शय्यानं ददर्श। तस्यां सुवर्णदन्तैः भूषितं, मणिभिः आसनैः शोभितं, महाधन्यं शय्यानं ददर्श। तस्यां भागे श्वेतच्छत्रं दिव्यस्रजः युक्तं, यथा तारामध्ये चन्द्रः, ददर्श। सुवर्णवृत्तं, सूर्यप्रभं, अशोकस्रजः युक्तं परमासनं ददर्श। सर्वतः चामरधारिभिः सेवितं, विविधगन्धैः सुरभितं, उत्तमधूपैः गन्धितं ददर्श। उत्तमवस्त्रैः, मृदुलमेषवस्त्रैः, चतुर्दिशं रत्नपुष्पस्रजः भूषितं शोभनं शय्यानं ददर्श। तत्र शय्यायां हनुमान् मेघसन्निभं, दीप्तकुण्डलधारिणं, रक्तनेत्रं, महाबाहुं, रौप्यवस्त्रधारिणं रावणं ददर्श। तस्य शरीरं दिव्यचन्दनरागेन अनुलेपितं, यथा सन्ध्यायां मेघः विद्युत्प्रभः। दिव्यभूषणैः भूषितं, रूपवन्तं, कामरूपधारिणं, वृक्षगुल्मलताभिः परिवृतं, यथा मन्दरः शयाने। पिबित्वा रावणः दिव्यशय्यायां शयानं वीरं ददर्श। रावणं महोरगवत् श्वसन्तं समीपं गच्छन्, हनुमान् अत्युत्सुकः, सः सावधानतया समीपं गच्छति स्म।