सगरः स्वपौत्रैः ऋत्विग्भिश्च सह दीक्षितः सन्, यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्रैव स्थित्वा कर्म सम्पादयिष्यामीति स्वपुत्रान् शुभमशंसन्। ततः सर्वे राजपुत्राः, बलवन्तः प्रमुदिताश्च, पितुः आज्ञया बद्धाः, भूमिम् अतीत्य प्रस्थिताः। ते महाबलिनः राजपुत्राः सर्वां पृथिवीं विचित्यापि अश्वं न प्राप्य, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयन्तः, योजने योजने व्याप्त्याऽवगाह्य, भूमिं विदारयामासुः। ते वज्रसन्निभैः शूलैः भीमप्लवैश्च भूमिं विदारयन्तः, भूमेः निनादं जनयन्ति स्म। स निनादः गजैः, दानवैः, भीमराक्षसैः च निहतानां शब्दसदृशः आसीत्। रघुवंशशार्दूल, ते षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं प्राप्तवन्तः। एवं ते राजपुत्राः, गिरिसंकुलां जम्बूद्वीपां सर्वतः खनन्तः, विचरन्ति स्म। तदनन्तरं, सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सह, उद्विग्नचित्ताः, ब्रह्माणं पितामहम् उपजग्मुः। ते दुःखिताननाः, भीतान्तःकरणाः, तं महात्मानं पितामहम् अभ्यर्च्य, इदं वचनम् ऊचुः— "भगवन्, सगरस्य पुत्रैः सर्वा भूमिः खन्यते, जलनिवासिनः बहवो महात्मानः विनश्यन्ति। यः अश्वमेधस्य हेतुः अश्वः, तं कश्चित् हरति; तेन सर्वे प्राणी दुःखिताः।" एतस्मिन्नन्तरे वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततो देववचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा पितामहः, मृत्युप्रभावविमूढान् तान् देवगणान् प्रत्युवाच। "एषा भूमिः सर्वा वासुदेवस्य धीमतः; सा माधवपत्नी, स एव स्वामी। स कपिलरूपधारी भगवान् भूमिं धारयति; तस्य रोषाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति। पौराणिकं भूमिभागं दृष्ट्वा, सगरपुत्रनाशं च दूरदर्शिनः ज्ञास्यन्ति।" इति पितामहवचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशत् श्रेष्ठा देवाः हृष्टाः स्वस्थानानि जग्मुः। एतस्मिन्नेव काले, सगरपुत्राणां भूमिं विदारयतां भीमः शब्दः उत्पन्नः, मेघनिनादोपमः। ते सर्वे सगराः भूमिं विदार्य, भूमिम् अतीत्य, पितरं समुपसंगम्य ऊचुः— "वयं सर्वां पृथिवीं विचित्य, सर्वान् देवदानवराक्षसपिशाचनागसर्पान् च निहत्य, अश्वं न दृष्टवन्तः; न च तं हरन्तं पश्यामः। किं कर्तव्यम्? चिन्त्यताम्।" तत् श्रुत्वा, सगरः क्रोधसंयुक्तः वाक्यमुवाच— "पुनरपि खनत; भूमिपृष्ठं विदार्य, यदा अश्वचौरं लभध्वं, तदा कृतकार्याः प्रत्यागच्छत।" पितुः आज्ञां श्रुत्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः महात्मनः सगरस्य, अधः लोकं प्रति विविशुः। ते खनन्तः, महान्तं गजमिव, विकटनेत्रं, भूमिं धारयन्तं ददृशुः। स विकटनेत्रो गजो, सर्वां भूमिं गिरिवनयुतां शिरसा धारयति स्म। यदा स महागजः श्रान्तः, दिशां संधौ विश्रामाय शिरः कम्पयति, तदा भूमिः कम्पते। तम् ऐश्वर्यगजं पूजयित्वा, प्रदक्षिणीकृत्य, ते पुनः अधोलोकं प्रति विविशुः। ततोऽनन्तरं, पूर्वदिशं विदार्य, दक्षिणां च विदारयन्तः, तत्रापि महान्तं गजं ददृशुः। तं महात्मानं महापद्मं, पर्वतसन्निभं, भूमिं शिरसा धारयन्तं दृष्ट्वा, आश्चर्येण पूर्णाः अभवन्। तं च प्रदक्षिणीकृत्य, पश्चिमदिक् विदारयामासुः। पश्चिमदिशि अपि, ते महाबलिनः, दिशां गजं सौमनसं पर्वतसन्निभं दृष्टवन्तः। तमपि प्रदक्षिणीकृत्य, पृष्ट्वा, तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, चन्द्रदिशं प्रति खनन्तः प्रस्थिताः। उत्तरदिशि, रघुवंशश्रेष्ठ, शुभ्रं भद्रं दृष्टवन्तः, स शुभलक्षणः भूमिं धारयन् आसीत्। तं चाभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भूमिपृष्ठं विदारयामासुः। ततः, प्राच्यां दिशि, सर्वे सगरपुत्राः कोपसंयुक्ताः, भूमिं विदारयन्तः, प्रसिद्धां ईशान्यां दिशं प्राप्नुवन्। तत्र, सर्वे ते महात्मानः महाबलिनः सत्वराः, कपिलं शाश्वतं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य देवस्य समीपे अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे अतुलां प्रीतिं प्राप्तवन्तः। तम् अश्वमेधविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, कोपसंरक्तलोचनाः, मुष्टिभिः, हलैः, वृक्षपत्थरैश्च, तं प्रति धावितवन्तः। कोपात् अभ्यधावन्, "तिष्ठ, तिष्ठ! त्वमेव अश्वस्य चौरः!" इति घोषयन्तः।