सगरो महाराजः महायज्ञे नियोजितः, मन्त्रैः शुद्धचित्तः श्रेष्ठैः ऋत्विग्भिः सहितः, पुत्रान् आह—"युवां सर्वत्र गच्छत, अश्वस्य अन्वेषणाय। शुभमस्तु वः।" ततो हि राजा आज्ञापयत्—"समुद्रपरिवृतां पृथिवीं अनुगच्छत, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं देशं व्याप्य विचिनुत। यत्र यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र तत्र भूमिं खनित्वा, मदादेशेन अश्वस्तेनं अन्वेष्यत। अहं तु दीक्षितः पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सह यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्रैव स्थास्यामि; शुभमस्तु वः।" ते राजपुत्राः सर्वे, महाबलाः प्रमुदिताः पितुः आज्ञया पृथिवीं विचेतुम् आरब्धवन्तः। समग्रां पृथिवीं विचित्य, अश्वं न लब्ध्वा, ते महाबलाः प्रत्येकं योजनविस्तीर्णं देशं व्याप्य, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयन्तः, भूमिं विदारयन्तः महाघोषं जनयन्ति। शूलैः इव विद्युत्सङ्काशैः, घोरैः हलैः च भूमिं विदारयन्तः, भूमिः भीमस्वनं कृतवती। सः शब्दः गजानां, दानवानां, भीमराक्षसानां च वधसमये यः शब्दः भवति, तस्य सदृशः आसीत्। राघुनन्दन, ते भूमिं षष्टियोजनसहस्रपर्यन्तं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं जग्मुः। एवं, नृपश्रेष्ठ, राजपुत्राः पर्वतसमाकीर्णं जम्बूद्वीपं सर्वतः खनित्वा विचरन्ति स्म। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सहिताः, विचलितचित्ताः पितामहम् उपजग्मुः। ते दुःखितवदनाः, भीतान्तःकरणाः, तं महात्मानं पितामहम् उपगम्य, वाक्यम् ऊचुः—"भगवन्, सगरस्य पुत्रैः समग्रं पृथिवी तलमवधूतम्; जलचराः महान्तः प्राणिनः च निहताः। यः अश्वः यज्ञकारणम्, सः केनचित् नीयते; एवं सर्वे प्राणिनः सगरपुत्रैः विनश्यन्ति।" एवं देववचनं श्रुत्वा, भगवतः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, देववाक्यं श्रुत्वा, पूज्यः पितामहः ब्रह्मा तान् मृत्युवशविमूढान् देवतान् प्रत्युवाच—"एषा समग्रं पृथिवी विदुषः वासुदेवस्य; सा माधवपत्नी, स एव प्रभुः। कपिलरूपं धारयन् सः सततम् पृथिवीं धारयति; तस्य रोषाग्निना सगरस्य पुत्राः दग्धा भविष्यन्ति। भूमेः प्राचीनं विभागं द्रक्ष्यथ, सगरपुत्रविनाशं च दूरदर्शिभिः पूर्वमेव दृष्टम्।" इत्येतच्छ्रुत्वा त्रयस्त्रिंशत् श्रेष्ठाः देवाः प्रहृष्टमनसः स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। एवं सगरपुत्रैः भूमिं विदारयद्भिः महाघोषः उत्पन्नः, मेघनिनादसदृशः। ततः सर्वे सगराः भूमिं विदार्य, समन्तात् परिभ्रम्य, पितरं वाक्यम् ऊचुः—"समग्रां पृथिवीं विचित्य, सर्वान् देवदानवराक्षसपिशाचसर्पनागादीन् निहत्य, न तव अश्वं पश्यामः, न च तस्करम्; किं करवामः? कृपया यथोचितं चिन्तय।" तद्वचनं श्रुत्वा, सगरो राजर्षिः कोपसमन्वितः वाक्यम् अब्रवीत्—"पुनः खनध्वं शुभं वो अस्तु; भूमेः तलं विदारयन्तः, यदा अश्वस्तेनं लभध्वं, तदा कृतार्थाः प्रत्यागच्छत।" पितुः महात्मनः आज्ञां श्रुत्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः अधः पतालं प्रति अभिपेतुः। खनन्तः ते महान्तम् गजेन्द्रं दृष्टवन्तः, पर्वतसन्निभं, विकटाक्षं, यः पृथिवीं सर्वदा धारयत्। स महागजः विकटाक्षः शिरसा पर्वतवनयुक्तां पृथिवीं धारयति स्म। यदा सः महागजः श्रान्तः विश्रामाय शिरः कम्पयति, तदा दिशाम् संधौ पृथिवी कम्पते, काकुत्स्थकुलोद्भव। तं महागजं दिशां रक्षकम् अभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, ते पुनः अधः गतवन्तः। ततः पूर्वदिशं विदार्य, दक्षिणदिशं अपि विदारयन्तः, तत्र अपि महान्तं गजं दृष्टवन्तः। तत्र महात्मानं महापद्मं पर्वताकारं पृथिवीं शिरसा धारयन्तं दृष्ट्वा, परमं विस्मयं जग्मुः। तं च अभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः पश्चिमदिशं विदारयन्तः गतवन्तः। पश्चिमदिशि अपि ते महाबलिनः दिशां गजं सौमनसं पर्वतसन्निभं दृष्टवन्तः। तं च प्रदक्षिणीकृत्य, पृष्ट्वा, तं अक्षतं दृष्ट्वा, चन्द्रदिशं प्रति खननम् आरब्धवन्तः। उत्तरदिशि, रघुकुलश्रेष्ठ, शुभ्रवर्णं भद्रनामानं गजं दृष्टवन्तः, यः शुभलक्षणः पृथिवीं धारयति। तं च अभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूमेः तलं विदारयन्तः। ततः प्रसिद्धां ईशान्यां दिशं गत्वा, सर्वे सगरपुत्राः कोपसमन्विताः भूमिं विदारयन्तः। तत्र सर्वे महात्मानः महाबलिनः वेगेन कपिलं शाश्वतं वासुदेवं दृष्टवन्तः।