सगरो महातेजाः स्वेषु षष्टिसहस्रेषु पुत्रेषु, “हे नरश्रेष्ठाः, मम पुत्राः, अहं युष्माकं मार्गं न पश्यामि, युष्माभिः निष्पन्नं किमपि नास्ति, राक्षसान् एव अन्वेष्टव्यम्,” इति मधुरं वाक्यम् उक्तवान्। स च स्वयम् महायज्ञे नियतः, मन्त्रैः शुद्धः, श्रेष्ठैः ऋत्विजः सहितः, पुत्रान् पुनः प्राह—“गच्छत, सर्वत्र विचिन्वन्तु, शुभमस्तु वः। पृथिवीं समुद्रेण परिक्लृप्तां विचरन्तु, एकैकः पुत्रः एकयोजनविस्तीर्णं देशं पालयतु।” “यत्र यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र तत्र भूमिं खनन्तु, मम आज्ञया अश्वहरं अन्वेष्टव्यम्। अहं तु, स्नातकः, पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सह, यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्रैव स्थित्वा प्रतीक्षिष्ये—शुभमस्तु वः।” ततो राजपुत्राः सर्वे, बलवन्तः प्रमुदिताः च, पितुः आज्ञया बद्धाः, पृथिवीं समन्तात् जग्मुः। ते सर्वे पृथिवीं संचार्य, अश्वं न प्राप्य, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं व्याप्य, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयामासुः। तेषां शूलैः विद्युत्समैर्, भीषणैः हलैः च, पृथिवी निनदन्ती बभूव, रघुनन्दन। स तु शब्दः गजेन्द्राणां, दानवानां, भीमराक्षसानां च वधसमये उत्पन्नशब्दसमः आसीत्। रघुनन्दन, ते षष्टिसहस्रयोजनपरिमाणं भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं प्राप्तवन्तः। एवं, नरशार्दूल, राजपुत्राः पर्वतसमाकीर्णं जम्बूद्वीपं सर्वतः खनन्तः विचरन्ति स्म। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सह, चित्तविक्षिप्ताः, ब्रह्माणं पितामहम् उपजग्मुः। ते च समागत्य, विमनस्काः, भयभीताः, महात्मानं पितामहम् प्रार्थयन्तः, इदम् ऊचुः— “भगवन्, सगरस्य पुत्रैः सम्पूर्णा पृथिवी खन्यते, जलनिवासिनः बहवो महान्तः प्राणी निहन्यन्ते। यः अश्वः यज्ञकारणम्, स कश्चिद् नीयते; तेन सगरपुत्रैः सर्वे प्राणी हिंस्यन्ते।” एवं सर्गचत्वारिंशत्तमं वाल्मीकीयेषु रामायणे बालकाण्डे शृणु। देवानां वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा पितामहः, मृत्युबलविमोहितान् देवतान् प्रत्युवाच— “एषा सर्वा भूमिः विज्ञाय वासुदेवस्य, सा माधवस्य पत्नी, स एव भगवाञ् प्रभुः। स कपिलरूपं धारयन्, भूमिं धारयति; तस्य रोषाग्निना सगरपुत्राः दह्यन्ते। भूमेः प्राचीनं विभागं द्रक्ष्यथ, सगरपुत्राणां विनाशं दूरदर्शिभिः पूर्वं दृष्टम्।” पितामहवचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशद्देवाः परमं हृष्टाः, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। ततो भूमिं विदारयतां सगरपुत्राणां महान् शब्दः अभवत्, गर्जितसमः। ततः सर्वे सगराः, पृथिवीं विदार्य, समन्तात् परिक्राम्य, पितरं प्राप्य ऊचुः— “वयं पृथिवीं समन्तात् विचार्य, सर्वान् बलिनः—देवान्, दानवान्, राक्षसान्, पिशाचान्, सर्पान्, नागांश्च—निहत्यापि, न तव अश्वं न च अश्वहरं पश्यामः। किं कर्तव्यम्? चिन्तयस्व।” सगरः तेषां पुत्राणां वचनं श्रुत्वा, रोषपूर्णः, रघुनन्दन, अब्रवीत्—“पुनरपि खनध्वं, शुभमस्तु वः; भूमेः उपरितलम् विदारयन्तु। यदा अश्वहरं प्राप्स्यथ, तदा कृतार्थाः प्रत्यागच्छध्वम्।” ततः महात्मनः सगरस्य आज्ञां लब्ध्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः वेगेन अधोभूमिं प्रति प्रस्थिताः। ते खनन्तः, महागजं पर्वतसमं विकटनेत्रं भूमिं धारयन्तं अपश्यन्। स गजेन्द्रः विकटनेत्रः, पर्वतवनसमन्वितां पृथिवीं शीर्ष्णा धारयति स्म। यदा स गजश्रेष्ठः, काकुत्स्थकुलोत्पन्न, क्लान्तः, विश्रामाय शिरः कम्पयति, तदा भूमौ कम्पनं भवति। ते तं दिशां रक्षकम् महागजं पूजयित्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, विदार्य, अधोभूमिं जग्मुः, हे राम। ततः पूर्वदिशं विदार्य, पुनः दक्षिणां विदारयामासुः; दक्षिणायां च महागजं दृष्टवन्तः। तं महात्मानं महापद्मं पर्वतसमं भूमिं शीर्ष्णा धारयन्तं दृष्ट्वा, परमं विस्मयं जग्मुः। तं महात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य, सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः पश्चिमदिशं विदारयामासुः। पश्चिमदिशि अपि, बलिनः ते, दिशां गजश्रेष्ठं सौमनसं पर्वतसमं दृष्टवन्तः। तं प्रदक्षिणीकृत्य, पृष्ट्वा, तम् अव्यथितं दृष्ट्वा, चन्द्रदिशं प्रति खनितुं प्रचक्रमुः। उत्तरदिशि, रघुकुलश्रेष्ठ, श्वेतवर्णं भद्रं दृष्टवन्तः, स शुभरूपः पृथिवीं धारयति स्म। तं पूजयित्वा, प्रदक्षिणीकृत्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूमेः उपरितलम् विदारयामासुः। ततः प्रसिद्धाम् ऐशान्यां दिशं गत्वा, सर्वे सगरपुत्राः, रोषेण, भूमिं खनितुम् आरब्धवन्तः।