काकुत्स्थ, पुरुषश्रेष्ठ, तत्र यज्ञकर्मणां क्षेत्रं परमं पूजितं अस्ति। तत्र, महाबलवान् धनुष्मान् अंशुमान्, सगरस्य आज्ञया, अश्वमेधस्य अश्वं रक्षितवान्। तस्मिन्नेव यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा यज्ञकर्तुः अश्वं अपहृतवान्। तं अश्वं, महात्मा, काकुत्स्थ, अपनीयमानं दृष्ट्वा, तदा सर्वे ऋत्विजः यज्ञकर्तारं उक्तवन्तः—“यज्ञकाले तव अश्वः शीघ्रं नीयते।” ते पुनः उक्तवन्तः—“काकुत्स्थवंशसम्भूत, चोरं हत्वा अश्वं आनय। अन्यथा यज्ञे दोषः भविष्यति, सर्वेषां अनर्थः स्यात्।” “एवं कार्यं भवतु, राजन्, यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।” इत्येवं ऋत्विजां वचनं सभायाम् श्रुत्वा, राजा सगरः स्वैः षष्टिसहस्रैः पुत्रैः उक्तवान्—“नृपश्रेष्ठाः, मम पुत्राः, अन्यः उपायः न दृश्यते, राक्षसान् अन्वेष्टव्यम्।” “अहं महायज्ञे मन्त्रशुद्धः, श्रेष्ठैः ऋत्विजः सहितः, प्रवृत्तः। अतः, पुत्राः, सर्वत्र गच्छत। शुभमस्तु। समुद्रपरिक्लृप्तां पृथिवीं अन्वेष्य, प्रत्येकः एकं योजनं विस्तीर्णं प्रदेशं अन्वेष्यत।” “यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र भूमिं खुदित्वा, चोरम् अन्वेष्य, मम आज्ञया कार्यं कुरुत।” “अहं दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विजः च सहितः, अश्वस्य प्राप्त्यपर्यन्तं अत्र स्थास्यामि। शुभमस्तु।” एवं पितुः आज्ञया, सर्वे राजपुत्राः, बलवन्तः हृष्टाः, पृथिवीं विचरन्तः, काकुत्स्थ, प्रस्थिताः। समस्तां पृथिवीं विचर्य, अश्वं न प्राप्य, ते महाबलाः प्रत्येकः एकं योजनं विस्तीर्णं प्रदेशं अन्वेष्य, वज्रसमानैः बाहुभिः भूमिं विदार्य, काकुत्स्थ, भूमिं विवृत्तवन्तः। विद्युद्वत् शूलैः, भीषणैः हलैः भूमिं विदार्य, भूमिः निनादं कृतवती, रघुप्रिया। तद्वनिनादः गजैः, राक्षसैः, भीषणैः राक्षसैः वध्यमानैः तुल्यः आसीत्, रघुवंशज। रघुप्रिया, षष्टिसहस्रयोजनपरिमितां भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं प्राप्तवन्तः, राम। एवं राजर्षिसिंह, भूमिं सर्वत्र विदार्य, पर्वतसमाकीर्णां जम्बूद्वीपं विचरन्तः। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, नागाः च, मनः विक्षिप्ताः, ब्रह्माणं पितामहम् उपगम्य। विक्लवमुखाः, महात्मनः अनुग्रहं याचन्तः, भयाकुलाः, पितामहं इदं वचनं ऊचुः— “भगवन्, सगरस्य पुत्रैः समस्तभूमिः विदार्यते, जलनिवासिनः महान् प्राणी बहवः वध्यन्ते।” “यज्ञकारणः अश्वः अपनियतः, तस्मात् सर्वभूतानि सगरपुत्रैः पीड्यन्ते।” एतत् श्रुत्वा, वाल्मीकिरामायणे, बाले, चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। देववचनं श्रुत्वा, पूज्यः पितामहः ब्रह्मा, मृत्युप्रभावेण मोहितान् देवान् प्रत्युवाच। “एषा भूमिः सर्वा विदुषां वासुदेवस्य; सा माधवस्य पत्नी, स एव भगवन् स्वामी।” “स कपिलरूपं धृत्वा भूमिं धारयति; तस्य क्रोधाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।” “भूमेः पुरातनं विभागं दृश्यते, सगरपुत्राणां विनाशः च दूरदर्शिभिः ज्ञायते।” पितामहस्य वचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशत् श्रेष्ठाः देवाः, हर्षपूर्णाः, यथागतं प्रत्यागताः। ततः सगरपुत्रैः भूमिं विदार्यमाणां महाशब्दः अभवत्, वज्रनिनादसदृशः। समस्तां भूमिं विदार्य, सगराः पितरं समभ्यधायन्—“समस्तां भूमिं विचर्य, सर्वान् देवदानवराक्षसपिशाचनागसर्पान् वध्यामः; तव अश्वं न पश्यामः, न च चोरम्; किं कर्तव्यम्? विचारय।” पुत्रवचनं श्रुत्वा, सगरः, रघुवंशज, क्रोधेन उक्तवान्—“पुनः खुदत, शुभमस्तु; भूमेः तलं विदार्य, चोरं लब्ध्वा कार्यसिद्ध्यर्थं प्रत्यागच्छत।” पितुः आज्ञां लब्ध्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः, महात्मनः सगरस्य, अधःस्थितं लोकं अभिमुख्य धाविताः। खदन्तः, ते महागजं पर्वतसमानं विकृतनेत्रं भूमिं धारयन्तं अपश्यन्। स गजः विकृतनेत्रः, समस्तपर्वतवनयुक्तां भूमिं शिरसा धारयति। यदा स गजः, काकुत्स्थवंशज, क्लान्तः, विश्रामाय शिरः कम्पयति, तदा भूमिः कम्पते। तं दिग्द्वारपालं महागजं पूजयित्वा, तं परिक्राम्य, भूमिं विदार्य, अधोलोकं प्रविष्टवन्तः, राम। ततः, पूर्वदिग्भेदं कृत्वा, दक्षिणदिग्भेदं पुनः कृत्वा, दक्षिणदिशि अपि महागजं दृष्टवन्तः। तत्र महापद्मं महात्मानं पर्वतसमानं भूमिं शिरसा धारयन्तं दृष्ट्वा, परमं विस्मयं प्राप्तवन्तः।