एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा, कौतूहलसमन्वितः विश्वामित्रः काकुत्स्थं प्रति प्रहृष्टवदनः स्मयमानः इदं वचनं प्राह— "श्रुणु राम, महात्मनः सगरस्य चरितं विस्तारतः। तस्य श्वशुरः प्रसिद्धः हिमवांश्चासीत्।" ते सगरः हिमवन्तं गत्वा, विंध्याचलमधिष्ठाय, परस्परं दृष्ट्वा, तयोः मध्ये यज्ञः अभवत्। तत्र, पुरुषर्षभ, स यज्ञभूमिः महापुण्या इति कीर्त्यते। तत्रैव, काकुत्स्थ, महाबाहुः अंशुमान् धनुष्मान्, सगरस्य शासनात्, यज्ञाश्वं पालयामास। तस्मिन् यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धारयित्वा, यजमानस्य अश्वं अपहरत्। तं पुण्यश्लोकं अश्वं ह्रियमानं दृष्ट्वा, काकुत्स्थ, स महात्मा— तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं प्रति ऊचुः— "यज्ञाश्वः शीघ्रं नीयते, समस्ते यज्ञकर्मणि।" "काकुत्स्थकुलोत्पन्न, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा यज्ञे दोषः स्यात्, सर्वेषां नः अनर्थाय भविष्यति।" "एवं क्रियताम्, राजन्, यथायज्ञं न भवेत्।" इति ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा, स राजा— षष्टिसहस्रपुत्रान् इदं वचनं उवाच— "नान्यः पन्थाः दृश्यते मम पुत्राणां, राक्षसान् अन्वेष्टुम् ऋते।" "अहं महायज्ञे प्रवृत्तः, मन्त्रशुद्धेन, श्रेष्ठैः ऋत्विजः सहितः। तस्मात् गच्छत पुत्राः, सर्वत्र विचिन्वन्तु। भवतां कल्याणं अस्तु।" "समुद्रपरिखितां पृथिवीं विचरन्तु, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं देशं आच्छादयतु।" "यावत् अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं खनन्तु, चोरं मम शासनात् अन्वेष्टुम्।" "अहं अभिषिक्तः, पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सहितः, अत्र स्थास्यामि यावत् अश्वः लभ्यते। भवतां कल्याणं अस्तु।" ते सर्वे राजपुत्राः, महाबलाः, प्रमुदिताः, पितुः आज्ञया पृथिवीं विचक्रमुः। पृथिवीं सम्पूर्णां विचित्र्य, अश्वं अलभमानाः, महाबलिनः ते राजपुत्राः, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं प्रदेशं व्याप्य, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयामासुः, काकुत्स्थ। ते विद्युद्गणसदृशैः शूलैः, भीषणेभ्यः हलैश्च, भूमिं विदारयन्तः, भूमिः ननाद, रघुनन्दन। स निनादः गजानां, दानवानां, भीमकायैः राक्षसैः च निहत्य उत्पन्न इव आसीत्, रघुवंशनन्दन। रघुनन्दन, षष्टिसहस्रयोजनपरिमितां भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलं प्राप्नुवन्, राघव। एवं, नरशार्दूल, राजपुत्राः सर्वतः खनन्तः, पर्वतसमाकीर्णां जम्बूद्वीपां विचरन्तः। ततः सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सहिताः, उद्विग्नचित्ताः पितामहम् उपजग्मुः। ते दुःखितमुखाः, महात्मनः पितामहस्य शरणं गत्वा, भीताः, वचनं ऊचुः— "भगवन्, सगरपुत्रैः समग्रं पृथिवीतलम् उपदिश्यते, जलचराणां च महात्मनां विनाशः क्रियते।" "अयं च यज्ञकारणः अश्वः कश्चित् नीयते; तस्मात् सर्वे प्राणी सगरपुत्रैः पीड्यन्ते।" इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः शृणु। देवानां वचनं श्रुत्वा, पूज्यः पितामहः ब्रह्मा, यमबलवशेन मोहितान् तान् समाश्वास्य प्रत्युवाच— "एषा समग्रभूमिः प्राज्ञस्य वासुदेवस्य; सा माधवस्य भार्या, स एव भगवाँल्लोकनाथः।" "कपिलरूपं धारयित्वा, स एव भूमिं धारयति; तस्य क्रोधाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।" "भूमेः प्राचीनविभागः दृष्टव्यः, सगरपुत्राणां विनाशः च दूरदर्शिभिः ज्ञास्यते।" पितामहस्य वचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशद् उत्तमाः देवाः, हर्षपूर्णाः, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। ततः सगरपुत्रैः भूमिं विदारयद्भिः महाशब्दः उत्पन्नः, मेघगर्जितसन्निभः। भूमिं विदार्य, समन्तात् परिक्रम्य, सर्वे सगराः पितरं प्रति ऊचुः— "समग्रां पृथिवीं विचित्र्य, सर्वान् देवदानवराक्षसपिशाचनागसर्पान् च हत्वा, न तव अश्वं न च तस्करं पश्यामः। किं कर्तव्यम्? चिन्तयस्व।" सुतानां वचनं श्रुत्वा, सगरः क्रोधसंयुक्तः, रघुनन्दन, इदं वचनं उवाच— "पुनः खनध्वं, कल्याणं वः; भूमेः तलं विदारयन्तु। यदा चोरं प्राप्स्यथ, तदा सम्प्राप्तकार्यार्थाः प्रतियात।" पितुः महात्मनः सगरस्य आज्ञां प्राप्य, षष्टिसहस्रपुत्राः अधः लोकं प्रति अभ्यधावन्। खनन्तः, ते महागजं पर्वतसन्निभं विकटकाक्षं भूमिधरं दृष्टवन्तः। स महागजः विकटकाक्षः, पर्वतवनयुतां समग्रां पृथिवीं शिरसा धारयति। यदा स गजः, काकुत्स्थकुलोत्पन्न, श्रान्तः, दिशां संधौ विश्रामाय शिरः कम्पयति, तदा भूमिः कम्पते।