स तु महाकपिः, रावणपुरीं प्रविश्य, महात्मनाम् प्रासादेषु पदशब्दान्, हस्तनिष्पादनं, शृङ्गणं च सर्वत्र श्रुतवान्। राक्षसगृहेषु मन्त्रपाठनं श्रुत्वा, स्वाध्यायनिष्ठान् रात्रिचरान् अपश्यत्। तत्र राक्षससमूहं गर्जन्तं, रावणं स्तुवन्तं, राजमार्गं पूरयन्तं च अपश्यत्। मध्ये राक्षसस्य बहून् सूचनान्, दीक्षितान् जटिलान् मुण्डितान् च, गोचर्मवस्त्रधारिणः अपश्यत्। तेषां केचित् हस्तेषु कुशधराः, अग्निकुण्डायुधाः, मुद्गरमुसलधारिणः, दण्डायुधधारिणः च दृष्टाः। एकाक्षाः, बहुवर्णाः, स्थूलपयोधराः, विकटवदनाः, विकृताकृतयः, वामनाः च अपि दृष्टाः। धनुष्मन्तः, खड्गधारिणः, मुसलमुसलायुधाः, महायष्टिधारिणः, विविधवर्मधारिणः अपि दृष्टाः। नातिस्थूलाः, नातिकृशाः, नातिदीर्घाः, नातिह्रस्वाः, नातिस्निग्धाः, नातिकृष्णाः, नातिकुब्जाः, नातिवामनाः अपि दृष्टाः। विकृताः, बहुरूपाः, सुन्दराः, दीप्ताः, ध्वजपताकाः, विविधायुधधारिणः अपि दृष्टाः। शूलवृक्षायुधधारिणः, खड्गवज्रधारिणः, सलिलस्रज्यधारिणः, पाशधारिणः अपि दृष्टाः। माल्याङ्गरागाभरणविभूषितान्, विविधवस्त्रधारिणः, स्वेच्छया विचरन्तः अपि दृष्टाः। तीक्ष्णशूलवज्रधारिणः, लक्षशः जागरूकान्, कर्तव्यपरायणान् राक्षसान् अपि दृष्टाः। अन्तःपुरस्य पुरतः, राक्षसराजस्य गृहं, सुवर्णतोरणयुक्तं अपश्यत्। पर्वताग्रे स्थितं, पद्ममालावृतनदीपरिवेष्टितं, राक्षसराजस्य प्रसिद्धं निवासं अपश्यत्। दिव्यरूपं, सुरसंगीतनिनादितं, सुरलोकसदृशं, परिखायाः पद्ममालया शोभितं, प्राकारैः परिवृतं अपश्यत्। अश्वनिनादैः, भूषणरवैः, रथयानविमानैः, श्रेष्ठाश्वगजैः च पूर्णं अपश्यत्। चतुस्तुषारगजैः, श्वेतमेघसमूहसदृशैः, सुशोभितद्वारस्थैः, मदोत्कटपशुपक्षिभिः च अलङ्कृतं अपश्यत्। सहस्रशः शक्तिमद्राक्षसैः रक्षितं, रावणेन संरक्षितं, स कपिः तं गृहं प्रविष्टवान्। रावणस्य अन्तःपुरं, सुवर्णमणिरत्नपरिखायुक्तं, मुक्तामणिसंयुक्तं, श्रेष्ठागुरुचन्दनगन्धयुक्तं अपि प्रविष्टवान्। तत्र पंचमः सर्गः सुन्दरकाण्डे श्रीवाल्मीकि रामायणे समाप्तः। ततः स बुद्धिमान् कपिः, आकाशे दीप्तमिन्दुम् अपश्यत्, यः शशाङ्कः स्वर्णमण्डलप्रभया व्योमं व्याप्य, पुनः पुनः उदयास्तमयौ कुर्वन्, मदोत्कटवृषसदृशः चरति। शीतांशुचन्द्रमाः, पापं नाशयन्, महोदधिं प्रेरयन्, सर्वभूतान् प्रकाशयन्, समीपगः अभवत्। लक्ष्मीः यथा भूमौ मन्दराग्रे, अथवा सायं समुद्रे, अथवा जलस्थलपद्मेषु शोभते, तथा चन्द्रमाः आकाशे सुन्दरः आसीत्। रजतपञ्जरस्थहंसः, मन्दरगुहास्थसिंहः, अभिमानिनि गजे वीरः, यथा शोभते, तथैव चन्द्रमाः आकाशे शोभमानः आसीत्। शुभ्रः, निर्मलः, महाग्रहछायारहितः, शीतलः, दीप्तिमान् चन्द्रमाः प्रकाशमानः आसीत्। सिंहः शिलातले, गजः महावने, राजा राज्ये यथा शोभते, तथैव चन्द्रमाः आकाशे शोभमानः आसीत्। दिव्यसदृशः संध्या, चन्द्रोदये तमः निवार्य, राक्षसान् मांसभक्षान् निवार्य, रामेन हृष्टचित्तान् शीतलतां ददाति। तत्र तन्त्रीवाद्यनिनादः, श्रवणसुखः, निनादितः; कुलीनाः स्त्रियः, पतिसंयुक्ताः, सुप्ताः; रात्रिचराः, अद्भुतविकटवृत्तयः, विहाराय निर्गताः। स कपिः, मदोत्कटसमूहेषु, रथाश्वासनसमृद्धेषु, वीरगौरवपूर्णेषु अपश्यत्। तत्र अन्योन्यं अतिशयम् उपालपन्तः, स्थूलभुजाः विक्षिपन्तः, मदवाक्यं वदन्तः, मद्यपानात् अपमानं कुर्वन्तः अपि दृष्टाः। राक्षसाः स्तनं विक्षिपन्तः, अङ्गानि प्रियासु विक्षिपन्तः, विविधरूपप्रदर्शनं कुर्वन्तः, दृढधनुष्मन्तः अपि दृष्टाः। तत्र प्रियस्त्रियः आलिङ्गन्त्यः, अन्याः सुप्ताः, केचित् सुन्दरमुख्यः हास्यन्त्यः, अन्याः कोपात् दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्त्यः अपि दृष्टाः। नगरं महागजघोषेण, सम्मानितासनेन, वीरनिःश्वासेण, नागपङ्के श्वासन्ति यथा, शोभितं आसीत्। तत्र कपिः, प्राज्ञः, मुख्यबुद्धिमन्तः, शुभनामाः, कर्तव्यनिष्ठाः, लोकनायकाः, विविधरूपाः, सुन्दरनामाः राक्षसान् अपश्यत्। तेषां सुन्दरगुणयुक्तान्, स्वभावानुकूलान्, दीप्तिमन्तः दृष्ट्वा हर्षितः; विकृतान् अपि दृष्टवान्। ततः तत्र स्त्रियः, पूज्याः, शुद्धभावाः, महागौरवयुक्ताः, प्रियसंयुक्ताः, मद्यपरायणाः, स्वभावे तारासदृशाः अपि दृष्टाः। रात्र्यां प्रियैः आलिङ्गिताः, मित्रैः आलिङ्गिताः, पक्षिणः पक्षिभिः यथा, ताः स्त्रियः दीप्तिमन्तः अपि दृष्टाः। पुनः, उपरिस्थले उपविष्टाः, प्रियस्य गोदाम् उपविश्य, पतिसंयुक्ताः, धर्मनिष्ठाः, कामपरायणाः अपि दृष्टाः। केचित् नग्नाः, सुवर्णपद्मवर्णाः, केचित् उत्तमस्वर्णवर्णाः, केचित् चन्द्रप्रभायुक्ताः, प्रियवियोगात् शोभाहीनाः, किन्तु सुन्दराङ्ग्यः अपि दृष्टाः। ततः प्रियसंयुक्ताः, हृष्टमनसः, हर्षसन्तुष्टाः, गृहेषु प्रमुदिताः, परमशोभनाः, वीरः कपिः ताः स्त्रियः अपश्यत्। एवं स महाकपिः, रावणपुरीं विचरन्, रात्रिचरराक्षसान्, दिव्यनगरं, चन्द्रमाः, स्त्रियः, वीरान् च अपश्यत्।