रामः धर्मज्ञः कौतूहलवशात् ब्राह्मणं विश्वामित्रं प्राञ्जलिः पप्रच्छ—“भगवन्, मम पूर्वजः सगरः यथाऽयं यज्ञः समाप्तः, तस्य विस्तारतः आख्यानं श्रोतुमिच्छामि। कथयस्व, शुभं भूयात्।” इति। तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रः प्रीतमनाः सस्मितं राघवं प्रत्युवाच—“शृणु राम महात्मनः सगरस्य विस्तीर्णां कथां। सगरस्य श्वशुरो हिमवाञ्नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। सगरः पत्नीसहितः विंध्यगिरिं प्राप्तवान्। तत्र तयोः समागमे, नृपश्रेष्ठ, स यज्ञः समारब्धः। स क्षेत्रं राम, यज्ञकर्मणां परमं पुण्यं प्रसिद्धं। तत्रैव, काकुत्स्थ, बली अंशुमान् धनुर्धरः पितामहस्याज्ञया अश्वमेधस्याश्वं पालयामास। तस्मिन्नेव काले, इन्द्रः राक्षसीरूपं कृत्वा, यजमानस्याश्वं चोरयित्वा नीतवान्। अश्वस्य तस्य हर्यमाणस्य, काकुत्स्थ, महात्मा सगरः विस्मितः। ततः सर्वे ऋत्विजः सगरं यजमानं प्राप्य ऊचुः—‘यज्ञियः अश्वः शीघ्रं नीयते। काकुत्स्थ, त्वया चौरः हन्तव्यः, अश्वश्च प्रत्यानीयः। अन्यथा दोषः यज्ञे भविष्यति, यः सर्वान्नः अनर्थाय स्यात्।’ ‘एवं कार्यं राजन्, यथा यज्ञः अपूर्णः न स्यात्।’ इत्येवं ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा सगरः महात्मा स्वसष्टिसहस्रपुत्रान् व्याजहार—‘न पश्यामि अन्यं मार्गं, पुत्राः, युष्माभिः राक्षसान् अन्वेष्टव्यम्। अहं महायज्ञे प्रवृत्तः, मन्त्रैः शुद्धः, विप्रैः सहितः। अतः, पुत्राः, सर्वत्र विचिनुत। शुभं भवतु। समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं गच्छन्तु, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं देशं अन्विष्यतु। यावत् अश्वस्य पदचिह्नानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं खनन्तु, चौरं ममाज्ञया विचिन्वन्तु। अहं दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विज्भिश्च सहितः, यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्रैव स्थास्ये। शुभं भवतु।’ ते सर्वे राजपुत्राः, बलिनः प्रमुदिताः, पितुः आज्ञया बद्धाः, भूमिं विचेतुम् आरब्धवन्तः, हे राम। पृथिवीं समग्रां विचिन्वन्तः, अश्वं अलभमानाः, तदा ते महाबलाः प्रत्येकः योजनविस्तीर्णं देशं गत्वा, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयामासुः, नृपश्रेष्ठ। ते वज्रनिभैः शूलैः, भीषणैश्च हलैः भूमिं विदारयन्तः, भूमिः नर्दन्तीव बभूव, रघुनन्दन। तद्वदन्योन्यं नर्दन्तः गजानां, दानवानां, भीमकाय राक्षसानां च संहारध्वनिसमं शब्दं जनयन्तः। रघुनन्दन, ते षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलं प्राप्नुवन्, हे राम। एवमेकैकशः राजपुत्राः पर्वतसंकुलां जम्बूद्वीपां सर्वतः खनन्तः विचेरुः। ततः सर्वे देवाः गन्धर्वैः, असुरैः, नागैः सहिताः, चित्तविक्षेपेण ब्रह्माणं प्रपेदिरे। ते सन्त्रस्तमुखाः, भयाकुलाः, ब्रह्माणं प्रार्थयन्तः ऊचुः—‘भगवन्, सगरस्य पुत्रैः समग्रं पृथिवी खन्यते, जलचराः महात्मानः नश्यन्ति। यज्ञकारणभूतः अश्वः अन्येन नीयते, सगरपुत्रैः सर्वे प्राणिनो हन्यन्ते।’ एवं देववचनं श्रुत्वा ब्रह्मा प्रजापतिः तान् मृत्युवशविमूढान् त्रस्तान् उवाच—‘इयं पृथिवी विदुषः वासुदेवस्य; सा माधवस्य भार्या, स एव स्वामी। स भगवान् कपिलरूपं धारयन् पृथिवीं धारयति। तस्य क्रोधाग्निना सगरपुत्राः दग्धा भविष्यन्ति। पुरातनं भूमिभागं द्रक्ष्यथ, सगरपुत्राणां च नाशं दूरदर्शिभिः पूर्वं दृष्टम्।’ ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा त्रीणि त्रिंशत् देवश्रेष्ठाः प्रमुदिताः यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। एतस्मिन्नन्तरे, सगरपुत्रैः भूमिं विदारयद्भिः घोरः शब्दः अभवत्, इन्द्रध्वनिसमः। ते सर्वे सगराः पृथिवीं विदार्य परिक्रम्य पितरं प्राप्य ऊचुः—‘सर्वां भूमिं विचिन्वन्तः वयं, देवदानवराक्षसपिशाचनागसर्पान् च हत्वा, अश्वं न पश्यामः, न च चौरं पश्यामः। किं करणीयं? विचारयतु भवान्।’ सगरः तेषां वचनं श्रुत्वा, रोषेण रघुनन्दन, पुनः उक्तवान्—‘पुनः खनध्वं, शुभं भवतु; भूमिं विदारयन्तः चौरं लभध्वं; ततः कृतार्थाः प्रतियात। पितुः महात्मनः आज्ञां श्रुत्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः रसातलाभिमुखाः प्रस्थिताः। खनन्तः तु, ते महान्तं गजमेकं पर्वताकारं विकटनेत्रं दृष्टवन्तः, यः सर्वां पृथिवीं शैलवनयुतां शिरसा धारयति।