वीर्येण तां श्रेष्ठां लङ्कां तस्य च रूपिणः रक्षसः रक्षकं जित्वा, स महाबलः कपिश्रेष्ठः श्रीमान् हनुमान्, रात्रौ महोत्साहेन महात्मा कपिकुञ्जरः लङ्कां नगर्यां प्रविवेश। स तु द्वारं न प्राप्य, प्राकारम् उल्लङ्घ्य प्रविष्टः। स कपिः सुग्रीवस्य हितार्थं लङ्कां प्रविश्य, शत्रूणां शीर्षेषु सव्यं पादं न्यवेशयत्। ततः स कपिः हासरवमृदङ्गनिनादैः सह तां शोभनां लङ्कां समुपजगाम। सा च दिव्या पुरी महाप्रासादैः वज्रकवाटैः रत्नजालैः च भूषिता, गगने मेघराशिमिव बभौ। तदा लङ्का राक्षसगृहैः शुक्लमेघसदृशैः, पद्मस्वस्तिकचित्रैः शोभिता, दीप्तिमती बभासे। सर्वतः सुशोभनैः नानापुष्पमाल्याभरणैः भूषितैः वर्धमानैः गृहैः सा पुरी दृष्टा हनुमता कपिसेनापतेः कार्यार्थिनः। राघवस्य हिते विचरन्, श्रीमान् कपिकुञ्जरः प्रसन्नः प्रासादान् प्रासादान्तरं गच्छन् अवलोकयामास। स तत्र तत्र नानाविधान् रूपविचित्रान् गृहान् अपश्यत्, त्रिस्वरेण भूषितानां गीतानां मधुरध्वनिं च शुश्राव। स्त्रीणां रतिक्रुद्धानां काञ्चीकिण्कीणां निनादं, सुराङ्गनानां स्वर्गे यथा, स शुश्राव। महात्मनाम् अन्तःपुरेषु पादध्वनिं हस्तताडनं सिञ्जनं च शुश्राव। राक्षसानां गृहेषु मन्त्रपाठिनां स्वाध्यायपरायणानां जपध्वनिं शुश्राव, तान् च रात्रिचरान् स्वाध्यायरतान् अपश्यत्। रावणं स्तुवन्तं राक्षसानां महागणं महामुखरं राजमार्गं पूरयन्तं च दृष्टवान्। मध्यभागे तत्र स राक्षसदूतान् बहून् कुटिलजटिलान् मुण्डितशिरसः अजिनवाससः ददर्श। केचित् पाणिषु कुशधारणाः, केचित् अग्निकुण्डायुधाः, केचित् गदादण्डधारिणः, केचित् मुसलायुधाः दृष्टाः। एकाक्षाः नानावर्णाः स्थूलपीनस्तनाः विकटवक्त्राः विकृताः वामनाः च दृष्टाः। धनुष्मन्तः खड्गपाणयः मुसलायुधाः लोहमुष्टिपाणयः विविधाभरणदीप्ताः च दृष्टाः। नात्यस्तूलाः नातिकृष्णाः नात्युत्तुङ्गाः नातिनम्राः, नातिश्वेताः नातिकृष्णाः नातिवामनाः नातिकुब्जाः च दृष्टाः। विकृताः नानारूपाः सुन्दराः दीप्तिमन्तः पताकाधारिणः नानायुधधारिणश्च दृष्टाः। शूलपाणीन् वृक्षायुधान् खड्गवज्रधारिणः प्रासपाशायुधांश्च दृष्टवान्। पुष्पमाल्याभरणोपेतान् नानावर्णाम्बरधारिणः स्वेच्छया विचरन्तः दृष्टाः। तीक्ष्णशूलवज्रपाणिनः सततम् अप्रमत्तान् शतसहस्रं राक्षसान् दृष्टवान्। अन्तःपुरस्य पुरतः राक्षसेन्द्रेण निर्दिष्टं गृहम् अपश्यत्। तद् गृहम् सुवर्णमहातोरणयुक्तं, पर्वताग्रे प्रतिष्ठितं, पद्ममालाविलसितैः सरोवरैः परिवेष्टितं, हनुमान् अपश्यत्। तद् गृहम् दिव्यदर्शनं सुरसंगीतनिनादितं, सर्वतः प्राकारैः संवृतं, देवराज्यं इव बभौ। तत्र अश्वानां हिहिङ्कृतैः भूषणनिनादैः च, रथयानवाहनैः विमानैः च, उत्तमाश्वगजैः च पूरितं बभौ। चतुर्दन्तैः गजैः शुक्लमेघसदृशैः शोभितद्वारैः, मदोन्मत्तमृगपक्षिभिः च बभौ। सहस्रशः महाबलैरक्षैः रावणरक्षितं गृहम् प्रविवेश हनुमान्। रावणस्य अन्तःपुरं सुवर्णमणिवेदिकाभिः परिवेष्टितं, मुक्तामणिरत्नभूषितं, अगुरुचन्दनगन्धयुक्तं, प्रविवेश कपिश्रेष्ठः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्थः पञ्चमः सर्गः समाप्तः। ततः स बुद्धिमान् कपिः आकाशे शोभमानं पूर्णचन्द्रमण्डलं, ताम्ररश्मिं, पुनः पुनः उदयन्तं अस्तं च यान्तं, प्रचण्डवृषभमिव व्रजमध्यगं, दृष्टवान्। स शीतांशुं पावनं, पापनाशनं, समुद्रं क्षोभयन्तं, सर्वभूतप्रभासकं चन्द्रमसं दृष्टवान्। पृथिव्याम् मन्दरशिखरे, सायं समुद्रे, वा कमलिनीषु लक्ष्मीव यथा शोभते, तथा चन्द्रमाः आकाशे शोभते स्म। राजतपञ्जरस्थं हंसमिव, मन्दरगुहे सिंहमिव, गजेन्द्रे वीरमिव, एवं चन्द्रमाः आकाशे शोभते स्म। स शुभ्रः निर्मलः पाण्डुरः चन्द्रमाः, धूमरजः शीतरश्मिः, महाग्रहच्छायाशून्यः, निर्मलवर्णः बभौ। शैलशिखरं प्राप्तः सिंहः इव, महान्कुञ्जरः कानने इव, राज्यम् आप्तः राजा इव, एवं चन्द्रमाः आकाशे बभौ। सा शुभा सन्ध्या दिव्यसदृशी, चन्द्रमसि उदिते, तमः अपाकरोति, वर्धमानराक्षसान् मांसभक्षांश्च अपास्य, रामेण हृष्टचित्तानां मनः शमयति स्म। तत्र वीणावाद्यनिनादाः कान्ताः श्रुतिगोचराः, साध्वीभिः स्त्रीभिः पतिसहितं शयनं, तथैव अद्भुतवेषधरैः रात्रिचरैः प्रमदाय प्रवृत्तम्। स बुद्धिमान् कपिः सुरासक्तसमूहम्, रथाश्वोपस्कृतं, वीर्यश्रियं युक्तं, अव्यवस्थितं जनसमूहं दृष्टवान्। ते परस्परम् अतिक्रुद्धाः, स्थूलबाहून् प्रक्षिपन्तः, मत्तानां विगलितवाक्यानि वदन्तः, मदान्धाः परस्परं तिरस्कारं चक्रुः।