विश्वामित्रस्य वचनं कथा-अन्ते श्रुत्वा, रामः हृष्टः स आग्निवद् दीप्तिमान् मुनिम् उवाच। "श्रोतुम् इच्छामि, भवतः कल्याणं भूयात्, एतां विस्तरेण कथां; कथं मम पूर्वजो, ब्राह्मण, यज्ञं समाप्तवान्?" इति। रामस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः कुतूहलपूर्णः सस्मितम् इव प्रमुदितः काकुत्स्थम् इदम् उवाच। "शृणु विस्तरेण, राम, सगरस्य महात्मनः इतिहासम्। तस्य श्वश्रुः प्रख्यातनामकः हिमवान् आसीत्।" "सगरस्य पत्न्या सह हिमवत्पर्वतम् आगत्य, तौ परस्परं निरीक्ष्य, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, स यज्ञः अभवत्। तत्र, पुरुषसिंह, स देशः महान् यज्ञकर्मणाम् उपज्यायते। तत्र, काकुत्स्थ, समर्थधन्वा अंशुमान् सगरस्य आज्ञया अश्वमेधस्य अश्वं पालयन् आसीत्।" "यस्य यज्ञस्य समये, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा, यजमानस्य अश्वम् अपाहरत्। स धर्मात्मा अश्वः नीयमानः काकुत्स्थ, तदा—" "ततः सर्वे ऋत्विजः स यजमानम् ऊचुः— 'यज्ञीयः अश्वः शीघ्रं नीयते यज्ञकाले। काकुत्स्थ, चौरं हन्याः, अश्वं च प्रत्यानय; अन्यथा दोषः यज्ञे भविष्यति, यः सर्वान् नः अनर्थाय स्यात्।'" "'एवं क्रियताम्, राजन्, यथा यज्ञः अपूर्णः न भवति' इति ऋत्विजां वचनं सभायाम् श्रुत्वा, स राजा—" "षष्टिसहस्रपुत्रान् इदम् उवाच— 'न पश्यामि अन्यं मार्गं, पुरुषर्षभाः, युष्माकं, राक्षसान् अनुसृत्य विना।'" "'अहं च महायज्ञे नियोगेन, मन्त्रशुद्धः, सुभिः ऋत्विजः सहितः स्थितः। तस्मात्, पुत्राः, सर्वत्र विचिन्वन्तु, शुभं वः अस्तु।'" "'समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं अनुयान्तु, प्रत्येकः पुत्रः योजनेन विस्तीर्णां दिशं अनु विचिन्वन्तु।'" "'यावत् अश्वस्य पदचिह्नानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं खनन्तु, चौरं मम आज्ञया अन्वेषयन्तु।'" "'अहं, दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विजः च सहितः, यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्र स्थास्यामि; शुभं वः अस्तु।'" "सर्वे राजपुत्राः, बलिनः प्रमुदिताः च, पितुः आज्ञया पृथिव्यां प्रवृत्ताः, राम।" "सर्वां भूमिं विचित्य, अश्वं अलभमानाः, बलिनः ते राजपुत्राः, प्रत्येकः योजनेन विस्तीर्णां भूमिं गृहीत्वा, वज्रसमानभुजैः भूमिं विदारयन्तः, नरसिंह।" "विद्युद्रूपैः शूलैः, भीमप्लुषैः भूमिं विदारयन्तः, भूमिः निनादं चक्रे, रघुनन्दन।" "स निनादः गजानां, दानवानां, भीमराक्षसानां च वधसमये इव आसीत्, रघुनन्दन।" "रघुनन्दन, षष्टियोजनपरिमितां भूमिं विदार्य, रसम् उत्तमं प्राप्य, राम, ते भूमिं विदारयामासुः।" "एवं, नृपश्रेष्ठ, राजपुत्राः सर्वत्र खनन्तः, पर्वताकीर्णां जम्बूद्वीपं विचरन्तः।" "ततः सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सहिताः, भयाकुलचित्ताः पितामहम् उपजग्मुः।" "विस्मितमुखाः, तं महात्मानं प्रपन्नाः, भीताः पितामहम् इदं वचनम् ऊचुः—" "'भगवन्, सगरपुत्रैः सर्वा भूमिः खन्यते, जलचराः महात्मानः विनश्यन्ति।'" "'एष यज्ञकारणः अश्वः केनचित् नीयते; तस्मात् सर्वे प्राणिनः सगरपुत्रैः पीड्यन्ते।'" इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः श्रोतुम् अर्हसि। देवानां वचनं श्रुत्वा, भगवतः ब्रह्मणः सन्मान्यः पितामहः, मृत्युबलवशाद् विमूढान् तान् प्रत्युवाच। "एषा सर्वा भूमिः प्राज्ञेन वासुदेवेन स्वीकृता; सा माधवस्य पत्नी, स एव भगवन् ईश्वरः।" "कपिलरूपं धारयन्, स नित्यं भूमिं धारयति; तस्य क्रोधाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।" "पूर्वं भूमेः विभागः द्रष्टव्यः, सगरपुत्राणां च नाशः दीर्घदर्शिभिः पूर्वदृष्टः।" "पितामहस्य वचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशत् श्रेष्ठा देवाः, प्रमुदिताः, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः।" "ततः सगरपुत्राणां भूमिं विदारयतां महतः शब्दः अभवत्, मेघगर्जनसन्निभः।" "सर्वां भूमिं विदार्य, तां परिक्रम्य, सगराः पितरं समुपगम्य ऊचुः।" "'सर्वां भूमिं विचित्य, सर्वान् शक्तिमन्तः देवदानवराक्षसपिशाचनागसर्पान् च हत्वा, न अश्वं न च तस्करं पश्यामः; किं कर्तव्यम्? विचिन्त्यताम्।'" "सुतानां वचनं श्रुत्वा, सगरः क्रुद्धः, रघुनन्दन, इदं वचनम् उवाच—" "'पुनः खनध्वम्, शुभं वः अस्तु; भूम्याः तलं विदारयन्तु। यत्र तस्करः दृश्यते, तत्र सम्प्राप्य, कार्यसिद्ध्यर्थम् प्रतिनिवर्तध्वम्।'" "पितुः महात्मनः आज्ञां लब्ध्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः, अधोलोकं प्रति प्रवृत्ताः।" "खनन्तः, ते पर्वतसमानं, विकटनेत्रं, भूमिं धारयन्तं महागजं ददृशुः।