हनुमान्, वायुसुतः, लङ्कानगर्याः दुर्ग, प्राकार, द्वाराणि च द्रष्टुम् उत्सुकः सन्, तत्र आगच्छत्। सः सर्वतः लङ्कायाः वनानि, उपवनानि, उद्यानानि, मुख्यगृहाणि च अवलोकितुम् इच्छन् आगतः। तस्य वचनं श्रुत्वा, रूपान्तरकुशलया लङ्कया पुनः कठोरं वाक्यं उक्तम्— "अधमवानर, राक्षसाधिपेन रक्षितां नगर्यं अद्य त्वम् मम जयम् विना न द्रष्टुम् शक्यः।" ततः स वानरश्रेष्ठः रात्रिचरायाः स्त्रियैः सम्बोधितः— "एतां नगर्यं दृष्ट्वा, शुभे, यथागतं मार्गं प्रत्यागमिष्यामि।" तदा लङ्कायाः भयङ्करी रक्षकः महान् गर्जनं कृत्वा, शीघ्रगमना, वानरश्रेष्ठं ताडितवती। हनुमान्, वायुसुतः, बलसम्पन्नः, लङ्कया बलात् ताडितः, महान् गर्जनं कृतवान्। क्रोधपूर्णः सः वामहस्तस्य अङ्गुल्यः संकुच्य, ताम् लङ्कां मुष्टिना ताडितवान्। "सा स्त्री इति" चिन्तयन्, सः अतिक्रोधं न कृतवान्; किन्तु तेन ताडिता सा रात्रिचरा विकृतवदना भूमौ पतिता। ततः हनुमान् वीरः, ताम् पतितां दृष्ट्वा, स्त्रीत्वं विचार्य, दया समन्वितः अभवत्। लङ्का, अत्यन्तव्याकुला, कम्पितवाचा, गर्वितं वचनं हनुमन्तं प्रति उक्तवती— "कृपां कुरु, महाबाहो, रक्ष माम्, वानरश्रेष्ठ। बलवन्तः धर्मात्मानः सदा मर्यादां पालन्ति, सौम्य।" "अहं लङ्कानगरी स्वयं, वानर। त्वया महावीर्येण जयिता अस्मि।" "वानराधिप, सत्यं शृणु— स्वयंभुवाः मम वरः प्रदत्तः।" "यदा कश्चन वानरः वीर्येण माम् वशे स्थापयति, तदा राक्षसाः विपत्तिं प्राप्नुवन्ति इति ज्ञातव्यम्।" "एषा अवस्था, सौम्य, तव आगमनेन सम्पूर्णा। स्वयंभुवाः स्थिता, सा सत्यं, लङ्घनीयम् न।" "सीतया च, दुष्टचित्तेन रावणेन च, सर्वेषां राक्षसाणां विनाशः आगतः।" "तस्मात् वानरश्रेष्ठ, रावणरक्षितां नगर्यं प्रविश्य, यथेष्टं कार्याणि साधय।" "शापेन ताडिता अपि, राक्षसश्रेष्ठैः रक्षिता, पुण्यां नगर्यं प्रविश्य, जनकात्मजान् सीतां यथेष्टं अन्वेषय।" एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्। हनुमान्, वानरश्रेष्ठः, वीर्येण लङ्कानगरीं रक्षिणीं च जित्वा, महान् वानरः रात्रौ नगरीं द्वारं न उपयुज्य, प्राकारं लङ्घ्य, प्रविष्टवान्। वानरराजस्य हितार्थं नगर्यं प्रविश्य, शत्रूणां शिरसि वामपादं स्थापयामास। ततः सः वानरः नगरीं हास्यनिनादैः, वाद्यघोषैश्च सहितः अभिगच्छत्। सा नगर्य्, वज्रजालैः सज्जितैः, हीरकजालैः भूषितैः, आकाशस्थमेघसदृशैः गृहेषु शोभिता। तदा लङ्का, राक्षससमूहानां शुभगृहैः, श्वेतमेघसदृशैः, पद्मस्वस्तिकचिह्नैः भूषितैः, दिप्तवती। सर्वतः भूषणमाल्यैः अलङ्कृता, विविधगृहैः शोभिता, वानरराजस्य हितार्थं कर्मकर्तुः द्वारा दृष्टा। राघवस्य कार्यार्थं विचरन्, हनुमान् गृहे गृहे गच्छन्, हृष्टः, तानि गृहे दृष्टवान्। सः विविधरूपविभागानि गृहेषु दृष्टवान्, त्रिस्वरयुक्तानि गीतानि श्रुतवान्। स्त्रीणां मेखलानिनादं, प्रेमवशात् नूपुरध्वनिं, स्वर्गाप्सरसामिव, श्रुतवान्। महात्मनाम् गृहेषु पादध्वनिं, हस्तताडनं, श्वासध्वनिं च श्रुतवान्। राक्षसगृहेषु मन्त्रपाठं श्रुत्वा, तान् रात्रिचरान् स्वाध्यायनिष्ठान् दृष्टवान्। रावणं स्तुत्वन्तः, गर्जन्तः, राजमार्गं पूरयन्तं राक्षससमूहं अपि दृष्टवान्। मध्यभागे, राक्षसस्य बहून् गुप्तचरान्, जटिलान्, मुण्डितान्, गोचर्मवस्त्रधरान् अपि दृष्टवान्। तृणदर्भहस्तान्, अग्निकुण्डायुधान्, गदादण्डधारिणः, आयुधधारिणः च दृष्टवान्। एकाक्षान्, विविधवर्णान्, घटोदरस्यान्, महास्तनान्, उग्रान्, विकृतमुखान्, विकटान्, वामनान् च दृष्टवान्। धनुष्मन्तः, खड्गधारिणः, मुसलशक्तिधारिणः, लोहमुष्टिधारिणः, विविधकवचधारिणः अपि दृष्टवान्। नातिस्थूलान्, नातिकृष्णान्, नातिदीर्घान्, नातिह्रस्वान्, नातिशुक्लान्, नातिकृष्णान्, नातिकुब्जान्, नातिवामनान् अपि दृष्टवान्। विकृतान्, विविधरूपान्, सुन्दरान्, दिप्तान्, पताकाधारिणः, विविधायुधधारिणः अपि दृष्टवान्। शूलधारिणः, वृक्षायुधधारिणः, खड्गवज्रधारिणः, शृङ्गपाशधारिणः अपि दृष्टवान्। एवं महान् वानरः, लङ्कायाः दिव्यं वैभवं, राक्षससमूहं, नगर्याः सौन्दर्यं च हृष्टः अभ्यवलोकयत्।