स तु हनूमान्, प्राज्ञः स्थिरबुद्धिश्च कपिशार्दूलः, स्त्रीवेषधारिणीं विकृताकारां तां दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच। "मम लङ्कापुरदर्शनकुतूहलात् अहम् अत्र आगतः; तस्याः प्राकारतोरणगृहमण्डपादीन् निरीक्षितुम् इच्छामि। सर्वाणि च वनानि, उपवनानि, उद्यानानि, मुख्यगृहाणि च लङ्कायाः सर्वतः द्रष्टुम् आगतः।" इति स कपिश्रेष्ठः उक्तवान्। तस्य वचः श्रुत्वा, सा कामरूपिणी लङ्का पुनः कठोरम् वचनम् उवाच—"पापबुद्धे वानराधम, राक्षसेन्द्ररक्षितां लङ्कां त्वं अद्य मया जिता विना द्रष्टुं न शक्नोषि।" ततः स कपिशार्दूलः तां निशाचरीम् उवाच—"सुश्रोणि, अहम् एतां पुरीं दृष्ट्वा पुनः आगतमार्गेण निवर्तिष्ये।" एवमुक्त्वा, सा भीमस्वना लङ्कारक्षिणी वेगेन तं कपिश्रेष्ठं तलेन प्रहारं चकार। तदा स वातात्मजः, महाबलः महावीर्यः कपिशार्दूलः, तया लङ्कया वेगेन आहतः, महतीं निनादं कृतवान्। कोपसमन्वितः हनूमान् वामहस्तस्य अङ्गुलीः संकुच्य, तां तलेन प्रहारं चकार। "एषा स्त्री" इति मनसि धृत्वा, अधिकं कोपं न कृतवान्; तेन प्रहारेण सा निशाचरी सव्यथाङ्गी भूमौ पतिता, विकृतानना बभूव। तस्याः पतनं दृष्ट्वा, वीरः हनूमान् स्त्रीत्वात् करुणया तां दृष्ट्वा अनुकम्पितः। सा लङ्का व्याकुला, कम्पमानया गिरा, गर्वितं वचनं कपिलङ्घने हनूमन्तम् उवाच—"कृपां कुरु, महाबाहो, रक्ष मां कपिश्रेष्ठ। बलवन्तः धर्मशीलाश्च सदा मर्यादां लङ्घयन्ति न, सौम्य।" "अहं लङ्कापुरी स्वयम्, कपे! त्वया महावीर्येण महाबलेन जितास्मि।" "शृणु कपिसत्तम! सत्यं वदामि; स्वयंभुवैव मम वरः दत्तः—यदा कश्चन वानरः स्ववीर्येण मां विजेष्यति, तदा राक्षसानां विनाशः प्राप्त इति विज्ञेयम्।" "एष एव स कालः त्वया आगमनेन सम्प्राप्तः, सौम्य। स्वयंभुवा स्थापितः स नियमः सत्यः अविचाल्यः।" "सीतायाः कारणेन, दुष्टचित्तेन रावणेन च, सर्वेषां राक्षसानां विनाशः प्राप्तः।" "तस्मात् कपिश्रेष्ठ, रावणरक्षितां पुरीं प्रविश, यानि कार्याणि इच्छसि तानि साधय।" "शापेनापि रक्षितां राक्षसश्रेष्ठैः, पुण्यां लङ्कां प्रविश कपिसत्तम, यथेष्टं जनकात्मजान् सीतां सर्वत्र अन्विष्य।" इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्। स तु हनूमान्, स्ववीर्येण तां कामरूपिणीं लङ्कारक्षिणीं च जित्वा, कपिश्रेष्ठः कीर्तिमान्, रात्रौ लङ्कां द्वारेण न प्रविश्य, प्राकारम् उत्पत्य प्रविवेश। स कपिकुञ्जरः, कपिराजस्य हितार्थं लङ्कां प्रविश्य, शत्रूणां शिरसि वामपादं स्थापयामास। ततः स कपिश्रेष्ठः हासनिनादैः वादित्रशब्दैः च सहितां रम्यां लङ्कां अभितः उपससार। सा पुरी वज्रजालविततानि, हीरकनिवेशनानि, आकाशे मेघमिव शोभमानानि, गृहेषु विभूषितमण्डपानि च बभ्राज। तस्मिन् काले, राक्षससमूहानां श्वेतमेघसदृशेषु, पद्मस्वस्तिकाङ्कितेषु, शोभनगृहेषु लङ्का दीप्तिमती बभूव। तस्यां च विविधवर्णमाल्याभरणविभूषितेषु, सर्वतः सुशोभनेषु, नित्यम् वर्धमानगृहेषु, तं कपिराजहितेषिणं हनूमन्तं दृष्ट्वा। राघवस्य कार्यार्थम् विचरन् स कीर्तिमान् हनूमान् गृहे गृहे सञ्चरन् प्रमुदितः बभूव। तत्र तत्र विविधरूपविन्यासयुक्तानि गृहानि दृष्ट्वा, त्रिस्वरसमलङ्कृतान् रम्यगीतध्वनीन् च श्रृणोति स्म। स्त्रीणां रत्याक्रान्तानां नूपुरमेखलानिनादं, स्वर्गाङ्गनानां यथा, तेन श्रुतम्। महात्मनाम् गृहेषु पादशब्दं, हस्ततालध्वानं, श्वासध्वानं च अपि श्रुतवान्। राक्षसगृहेषु मन्त्रपाठान्, स्वाध्यायनिष्ठितान् निशाचरान् च दृष्ट्वा। भीमस्वना रावणप्रशंसया निनादमानं राक्षससमूहं राजमार्गं पूरयन्तं च दृष्ट्वा। मध्यभागे रावणस्य बहून् दूतान्, दीक्षितान्, जटिलान्, मुण्डितान्, अजिनवाससः च दृष्ट्वा। केचित् कुशदर्भहस्ताः, केचित् अग्निकुण्डायुधाः, केचित् मुसलमुद्गरधारिणः, केचित् दण्डायुधाः च दृष्ट्वा। एकाक्षान्, बहुवर्णान्, स्थूलपीनस्तनान्, भीमदर्शनान्, विकृतास्यान्, विकटान्, वामनांश्च दृष्ट्वा। धनुर्धरान्, खड्गिनः, मुसलायुधान्, शूलधारिणः, विविधवर्मधारिणश्च अपि दृष्ट्वा। नातिस्तूलान्, नातिकृषान्, नातिदीर्घान्, नातिह्रस्वान्, नातिशुक्लान्, नातिकृष्णान्, नातिकुब्जान्, नातिवामनांश्च दृष्ट्वा। विकृतान्, बहुरूपान्, सुन्दरान्, शोभनान्, पताकाधारिणः, ध्वजिनः, विविधायुधधारिणश्च अपि दृष्ट्वा। एवं स हनूमान्, कपिराजस्य हितकाम्यया, लङ्कापुर्यां विचरन्, सर्वाणि तानि अद्भुतानि ददर्श।