लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा वायुसुतः हनुमान्, कपिसत्तमः, स्थिरः अन्यः पर्वत इव तस्थौ। तां स्त्रीरूपवेषधारिणीं विकृतां दृष्ट्वा, बुद्धिमान् धैर्यवान् कपिवृषः तदा उवाच। ‘‘अहं लङ्कापुरं प्राकारतोरणद्वारयुक्तं द्रष्टुम् इच्छया आगतः, महद् उत्सुकता मम। सर्वाणि वनानि, उपवनानि, उद्यानानि, मुख्यगृहाणि च लङ्कायाः सर्वतः द्रष्टुम् आगतः।’’ तस्य वचनं श्रुत्वा, लङ्का यथेष्टवेषधारिणी, पुनः कठोरं वचनं उवाच। ‘‘हे अधमकपि, राक्षसराजेन रक्षितं इमं नगरं त्वं अद्य मम जयित्वा एव द्रष्टुं शक्नोषि, अहं दुष्टचित्ता।’’ तदा कपिसिंहः तां निशाचरीं प्रति उवाच, ‘‘इदं नगरं दृष्ट्वा, शुभे, आगतम् मार्गं पुनः गमिष्यामि।’’ ततः लङ्कायाः रक्षकः भीषणा, अतिवेगं गर्जनं कृत्वा, कपिसत्तमं ताडयामास। तदा वायुसुतः कपिसिंहः, बलवान् वीरः, लङ्कया बलात् ताडितः, महतीं गर्जनां चक्रे। तदनन्तरं हनुमान्, क्रोधेन पूर्णः, वामहस्तस्य अङ्गुलीः संकुच्य, तां मुष्टिना ताडयामास। ‘‘स्त्रीति मे मनः,’’ इति नातिवेगं क्रुद्धः, तया ताडितः निशाचरी, अङ्गानि कम्पमानानि, मुखं विकृत्य भूमौ पतिता। तदा वीरः हनुमान् तां पतितां दृष्ट्वा, स्त्रीत्वं चिन्तयन्, दया अकरोत्। लङ्का च, अतिव्यग्रता, कम्पमानवाचं, गर्वयुक्तं वचनं हनुमन्तं प्रति उवाच। ‘‘कृपया, महाबाहो, रक्ष माम्, कपिसत्तम। बलवन्तः धर्मात्मानः सदा मर्यादां लङ्घयन्ति न, सौम्य। अहं लङ्कापुरी स्वयम्, कपे। त्वया वीर्यबलाभ्यां जितास्मि। कपिसत्तम, शृणु सत्यं यथाहं वदामि—स्वयम्भुवः मे वरः दत्तः। यदा कश्चन कपिः स्ववीर्येण मां विजित्य, तदा राक्षसाः संकटे स्थिताः, इति ज्ञातव्यम्। स एव नियमः, सौम्य, त्वया आगत्य पूर्णः। स्वयम्भुवः स्थापितः, सत्यः, अतिक्रमणीयः न। सीताकारणात्, दुष्टचित्तेन रावणेन च, सर्वेषां राक्षसानां विनाशः प्राप्तः। अतः, कपिसत्तम, रावणरक्षितं नगरं प्रविश्य, यथेष्टं कार्याणि साधय। नगरं प्रविश, कपिवर, राक्षसश्रेष्ठैः रक्षितम्, शापात् ताडितः अपि; जनकात्मजां सीतां यथेष्टं अन्वेषय।’’ इति श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्। हनुमान्, वीर्येण लङ्कापुरं तथा तां रूपपरिवर्तिनीं रक्षिणीं विजित्य, कपिसत्तमः, महावीर्यः, रात्रौ द्वारं न उपयुज्य प्राकारं लङ्घित्वा लङ्कां प्रविवेश। कपिराजस्य हिताय लङ्कां प्रविश्य, शत्रूणां शिरसि वामपादं स्थापयामास। ततः कपिः, हासगर्जननिनादैः वाद्यनिनादैः सह, तां रम्यां लङ्कां अभ्यगच्छत्। सा लङ्का, वज्रजालविचित्रैः, मणिजालसुसज्जितैः गृहेषु, आकाशे मेघसदृशी दीप्तिमती बभौ। तस्मिन् काले, लङ्का राक्षससमूहगृहैः, श्वेतैः मेघसदृशैः, पद्मस्वस्तिकचिह्नैः भूषितैः, प्रज्वलिता बभौ। सर्वतः भूषितैः, विविधमाल्याभरणैः अलङ्कृतैः, उत्तमगृहैः वर्धमानैः, कपिराजहिताय कार्यशीलः हनुमान् तां नगरीं ददर्श। राघवस्य हिताय विचरन्, हनुमान् गृहे गृहे गच्छन्, तान् गृहान् दृष्ट्वा हर्षितः। सः विविधरूपविचित्रगृहाणि यत्र तत्र ददर्श, त्रिस्वरसंयुक्तं रम्यगीतं च शृणोत्। सः स्त्रीणां मेखलानिनादं, प्रेमदग्धानां नूपुरध्वनिं च शृणोत्, स्वर्गस्थाप्सरः इव। महात्मनां गृहेषु पदनिनादं, हस्तताडननिनादं, शृङ्गणनिनादं च शृणोत्। राक्षसगृहेषु मन्त्रपठनं, पठमानानां च दर्शनं, स्वाध्यायनिष्ठानां तां निशाचरीनां च दृष्टवान्। सः राक्षससमूहं गर्जन्तं, रावणं स्तुवन्तं, राजपथं पूरयन्तं च ददर्श। मध्ये राक्षसदूतान्, जटिलान्, मुण्डितान्, अजिनवस्त्रधारिणः च ददर्श। दर्भहस्तधारिणः, अग्निकुण्डायुधधारिणः, गदायुधधारिणः, दण्डायुधधारिणः च दृष्टवान्। एकाक्षाण्, बहुवर्णान्, घटोदरसमान्, स्तनवृद्धान्, भीषणान्, विकृतवक्त्रान्, विकटान्, कुब्जान् च ददर्श। धनुःधारिणः, खड्गधारिणः, मुसलायुधधारिणः, लोहमुष्टिधारिणः, विविधकवचधारिणः च दृष्टवान्। नातिस्थूलान्, नातिकृशान्, नातिदीर्घान्, नातिह्रस्वान्, नातिशुक्लान्, नातिकृष्णान्, नातिकुब्जान्, नातिह्रस्वान् च तत्र दृष्टवान्। एवं हनुमान्, कपिराजस्य हिताय, लङ्कायाः रम्यं नगरं विचरन्, विविधराक्षससमूहं, गृहेषु स्त्रीणां निनादं, मन्त्रपठनं, विविधगृहाणि, रावणस्तवनं च दृष्ट्वा, सीतायाः अन्वेषणाय उद्यतः अभवत्।