वायुपुत्रः हनुमान्, वीरः कपिश्रेष्ठः, लङ्कापुरीं रावणस्य राक्षसराजस्य दिव्यां, अद्वितीयां, समृद्धां च दृष्ट्वा चिन्तयितुम् आरभत। सः मनसि विचारयामास—एतादृशी लङ्का, रावणस्य सेनाभिः सर्वतः रक्षिताः, शस्त्रधारिभिः राक्षसैः, बलात् केनापि न विजेतुं शक्येति। एषा भूमिः केवलं कुमुदेन, अङ्गदेन, सुषेणेन महाकपिना, मैन्दद्विविदाभ्यां प्रसिद्धाभ्यां, विवस्वतः पुत्रेण, हरिपुत्रेण कुशपर्वणा, ऋक्षेण कपिश्रेष्ठेन, अथवा मया एव कीर्तिपथं प्राप्नोति। रामस्य महाबलम्, लक्ष्मणस्य वीर्यम् च दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः हनुमान् हर्षेण पूर्णः अभवत्। सः तत्र लङ्कायाः नगरीं रत्नाभरणवस्त्रैः भूषितां, गोशालाङ्केन चिह्नितां, स्तनौ सुगन्धितौ, शोभायुक्तां नारीं इव दृष्टवान्। रात्रौ दीपैः महाग्रहप्रभया च तमः निवृत्तं नगरीं रावणस्य राक्षसराजस्य दृष्टवान्। तदा नगरी स्वस्वरूपेण वायुपुत्रं महाकपिं हनुमन्तं प्रविशन्तं अपश्यत्। रावणशासिता लङ्का, कपिश्रेष्ठं दृष्ट्वा, भीषणं मुखं दर्शयन्ती, तत्र उत्थिता। सा वायुपुत्रस्य पुरतः स्थित्वा, महान् नादं कृत्वा, हनुमन्तं सम्बोधितवती—“कः त्वं, किमर्थं च अत्र आगतः, हे वनचर? सत्यम् वद, यावत् ते प्राणः अस्ति।” “हे कपि, रावणस्य बलैः सर्वतः रक्षितायाः लङ्कायाः प्रविशनं तव न शक्यं।” तदा हनुमान् वीरः तस्यै उत्तरम् दत्तवान्—“यत् त्वया पृष्टं, तत् सत्यं वक्ष्यामि।” “कः त्वं, विकृतनेत्रा, नगरद्वारे स्थित्वा, क्रोधात् माम् कठोरं किमर्थं तिरस्करोषि?” हनुमन्तस्य वचनं श्रुत्वा, लङ्का, यथेष्टवेषधारिणी, क्रुद्धा, वायुपुत्रं कठोरं वाक्यम् उक्तवती—“अहम् अस्या नगरीस्य दुर्जय रक्षिका, राक्षसराजस्य रावणस्य आज्ञां प्रतीक्ष्य स्थितास्मि। माम् उपेक्ष्य नगरीं प्रविशितुं न शक्यं; अद्य मया हतः, प्राणं त्यक्त्वा शयिष्यसि।” “अहम् एव लङ्कापुरी, हे कपि, सर्वतः रक्षां करोमि—एवं तव उक्तम्।” लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा, वायुपुत्रः हनुमान् कपिश्रेष्ठः स्थिरः पर्वतसमः अभवत्। तां विकृतवेषधारिणीं दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः हनुमान् बुद्धिमान् स्थिरः वदति—“लङ्कापुरीं, तस्य प्राकारपर्वतद्वाराणि च दृष्टुम् इच्छया अहम् आगतः। सर्वाणि वनानि, उपवनानि, उद्यानानि, मुख्यगृहाणि च लङ्कायाः सर्वतः द्रष्टुम् आगतः।” तस्य वाक्यं श्रुत्वा, लङ्का पुनः क्रुद्धा कठोरं वचनं उक्तवती—“हे कपिमूढ, राक्षसराजस्य रक्षितायाः नगरीं माम् विजित्य त्वं न द्रक्ष्यसि।” तदा कपिश्रेष्ठः रात्रिचरां तां स्त्रीं प्रति वदति—“अत्र नगरीं दृष्ट्वा, हे शुभे, आगतेन पथेन पुनः यास्यामि।” तदा लङ्कायाः भीषणा रक्षिका, महान् नादं कृत्वा, वेगेन तं कपिश्रेष्ठं ताडयामास। वायुपुत्रः हनुमान्, बलवान् वीरः, तया बलात् ताडितः, महान् नादं कृतवान्। हनुमान् क्रोधेन पूरितः, वामहस्तस्य अङ्गुल्यः कुटिलीकृत्य, तां मुष्टिना ताडयामास। “सा स्त्री” इति चिन्तयन्, अतिक्रोधं न कृतवान्; तेन ताडिता रात्रिचरा, अंगानि कम्पन्ती, भूमौ पतिता, मुखं विकृतम्। तदा वीरः हनुमान्, तां पतितां दृष्ट्वा, स्त्रीत्वं चिन्तयन्, दया अन्वभवत्। लङ्का, महान् विक्षिप्ता, कम्पमानवाक्या, गर्वयुक्तं वचनं हनुमन्तं प्रति उक्तवती—“हे महाबाहो, रक्ष, कपिश्रेष्ठ! बलवन्तः धर्मात्मानः सदा मर्यादां पालयन्ति, सौम्य।” “अहम् एव लङ्कापुरी, हे कपि, त्वया वीर्यबलाभ्यां जितास्मि।” “अधुना, हे कपिसामिन, सत्यम् शृणु—स्वयम्भुवाः मम वरः दत्तः।” “यदा कश्चित् कपिः वीर्येण माम् वशे स्थापयति, तदा राक्षसाः विपत्तिं आगतम् अवगन्तव्या।” “एषः एव नियमः, सौम्य, तव आगमनेन पूर्णः; स्वयम्भुवाः स्थापितः, सत्यः, अव्यतिक्रान्तः।” “सीतायाः कारणे, दुष्टचित्तस्य रावणस्य कारणे, सर्वेषां राक्षसानां विनाशः अधुना आगतः।” “तस्मात्, हे कपिश्रेष्ठ, रावणरक्षितां नगरीं प्रविश, यत् इच्छसि, तत् सर्वं कुरु।” “शापेन पीडितः अपि, राक्षसश्रेष्ठैः रक्षितायाः पुण्यायाः नगरीं प्रविश, कपिसामिन; सर्वत्र जनकनन्दिनीं सीतां यथेष्टं विचिन्व।” इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः श्राव्यः।