हनूमान् महाबलवान् वानरः रात्रौ लङ्कां प्रविवेश, या रावणाधिपत्या रम्या वनोद्यानजलनिधिभिः समृद्धा नगरी आसीत्। स तां नगर्यं दृष्टवान् या सुबला, सुव्यूहिता, पत्रिभिः वृक्षैः शोभिता, सुरम्यद्वारतोरणैः श्वेतवर्णैश्च शोभिता आसीत्। सा नगरी नागनगर्य इव, नागमार्गैः पूर्णा, मेघैः विद्युद्भिः आवृता, तारागणैः सेव्यमाना, रक्षिता च विराजमाना। तीव्रमारुतनिनादैः प्रतिध्वन्यमाना, स्वर्णप्राकारपरिखया परिवृता, अमरावतीमिव बभौ। ध्वजैः शोभिता, मणिकिङ्किणीजालरवयुक्ता, हनुमान् हृष्टः शीघ्रं तस्याः प्राकारं लङ्घयामास। स सर्वतः सुवर्णद्वाराणि वैडूर्यवेदिकाः च दृष्ट्वा विस्मयेन मनसा तिष्ठन् आसीत्। तस्याः भूमयः हिरण्यकृतमणिमुक्तासमलङ्कृताः, सुवर्णरजतप्रभाभिः शोभमानाः, मार्गाः च निर्मलस्वर्णमयान्। वैडूर्यसोपानानि, क्रौञ्चधूलिसंयुक्तानि, सुरम्यसुवेगानि मार्गाणि व्योम्नोऽपि आरोहन्ति इव दृश्यन्ते। क्रौञ्चमयूररवैराकीर्णा, राजहंसैः शोभिता, वाद्यरत्नध्वनिभिः पूरिता सा नगरी बभौ। तां देवानां सम्पद्वतीमिव लङ्कां दृष्ट्वा, हनुमान् वानरः प्रमुदितः, दिवमिवोत्थितां लङ्कां समवेक्ष्य हर्षमवाप। तस्याः राक्षसराजस्य लङ्कायाः शोभां समालोक्य, निःस्पृहां समृद्धां च, वीर्यवान् हनुमान् चिन्तयामास। सः मनसि अचिन्तयत्—"न कोऽपि अन्यः बलात् एतां नगर्यं जेतुं शक्नोति; रावणसेनया सर्वतः रक्ष्यमाणां, सज्जायुधसंयुताम्। एषा भूमिः केवलं कुमुदाय, अङ्गदाय, महावानरः सुषेणाय, प्रख्यातयोः मैन्दद्विविदयोः, विवस्वतः पुत्राय, हरिसुताय कुशपर्वणः, ऋक्षराजाय, वा मम यशसे प्रसिद्धिं दातुं शक्नुयात्।" रामस्य महाबाहोः बलम्, लक्ष्मणस्य च पराक्रमं दृष्ट्वा, स वानरः हर्षेण पूर्णः अभवत्। तां रत्नवस्त्रधारिणीं, गोष्ठचिह्नशिरोमणिं, उन्नतस्तनां, गन्धानुलेपनैः अलङ्कृतां, शोभितां स्त्रीवद् दृष्टवान्। रात्रौ तां राक्षसराजस्य लङ्कां, दीपप्रभया महाग्रहतेजसा च तमः निहत्य, हनुमान् अपश्यत्। तदा सा नगरी, स्वस्वरूपेण, वायुपुत्रं महाबलिनं हनुमन्तं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, स्वयं तत्रोत्तिष्ठत्, भीषणं मुखं दर्शयन्ती। सा रावणाधिष्ठिता लङ्का, तं वानरश्रेष्ठं दृष्ट्वा, तत्रोत्थाय, भीषणं रूपं प्रदर्शयन्ती, हनुमन्तं पुरतः स्थित्वा, महान् नादं चक्रे, वाक्यं च प्रोवाच— "कः त्वं किमर्थं च आगतः, हे वनचर? सत्यम् उक्त्वा जीवितं रक्ष। हे वानर, रावणसेनया सर्वतः रक्ष्यमाणा लङ्का त्वया प्रविष्टुं न शक्या।" ततः वीरः हनुमान् तस्यै प्रत्यूह्य, "यथार्थं ते वक्ष्यामि," इत्युक्त्वा, अपृच्छत्—"काऽसि त्वं विकृतनेत्रा, नगरद्वारस्थिता, कोपेन मां परुषं भाषसे?" हनुमद्वचनं श्रुत्वा, रूपान्तरकुशला लङ्का, क्रुद्धा, वातात्मजं परुषं वाक्यं प्रोवाच—"अहमस्मि दुर्जया अस्या नगर्याः रक्षिका, महात्मनः रावणस्य आज्ञां प्रतीक्षमाणा। माम् अवज्ञाय नगरीं प्रविष्टुं न शक्यते; अद्य त्वं मया हतः प्राणान् त्यक्त्वा शयिष्यसे। अहमेव लङ्कानगरी, सर्वतः रक्षामि—एवं ते उक्तम्।" लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा, वायुपुत्रः हनुमान् वानरश्रेष्ठः, स्थिरः पर्वतमिव तस्थौ। तां विकृताङ्गीं स्त्रीरूपधारिणीं दृष्ट्वा, बुद्धिमान् स्थिरचित्तः वानरेन्द्रः इदं वचनं उवाच—"लङ्कायाः नगरं, प्राकारपार्श्वद्वाराणि च द्रष्टुम् इच्छन् अहम् आगतः। सर्वाणि वनानि, उद्यानानि, मुख्यगृहाणि च सर्वतः द्रष्टुम् आगतः।" तस्य वचनं श्रुत्वा, रूपान्तरकुशला लङ्का punarapi परुषं वाक्यं उवाच—"हे वानराधम, राक्षसराजसंरक्षिता नगरी मम जयात् विना त्वया द्रष्टुं न शक्या।" तदा वानरसिंहः तां रात्रिचरिणीं उवाच—"इमां नगर्यं दृष्ट्वा अहम् आगतानि मार्गेण पुनर्यायामि, हे शुभे।" तदा सा भीषणा लङ्कारक्षिका, महान् नादं कृत्वा, शीघ्रगामिनी, वानरश्रेष्ठं तलेन ताडयामास। तदा वायुपुत्रः महाबलः वानरसिंहः, तया बलवता ताडितः, महान् निनादं चकार। ततः क्रुद्धः हनुमान्, वामहस्तस्य अङ्गुलीः संकुच्य, तां पाणिना ताडयामास। "एषा स्त्री" इति मनसि चिन्तयन्, नातिवेगेन क्रुद्धः, तया ताडितः सा रात्रिचरिणी, विकृतमुखी, भूमौ पपात। तां पतितां दृष्ट्वा, वीरः हनुमान्, "एषा स्त्री" इति मनसि निधाय, दयाम् उपगम्य, तस्याः कृपां चकार।