सगरस्य पुत्रः असमञ्जः सदा पापकर्मणा सज्जनान् विघ्नयन् जनान् जलमग्नान् विलोकयन् हास्यं कृतवान्। सः नगरवासिनां हितविरोधी कर्मणि प्रवृत्तः पितृणा नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम्ना महाबलः अभवत्। सः सर्वैः जनैः प्रशंसितः सर्वेषां प्रति सुमधुरं वचनं भाषितवान्, कालात् बुद्धिः तस्मिन् उत्पन्ना। ततः सगरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुम् निश्चितवान्। सः राजा, गुरुभिः सह, वैदिकं यज्ञं सम्पादयितुम् उद्युक्तः। ततः वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य कथायाः अन्ते राघवः रामः तस्य वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टः अग्निवर्णः ऋषिं प्रत्युवाच। "मम पूर्वजः सगरः कथं यज्ञं समाप्तवान्, तत्त्वेन श्रोतुम् इच्छामि, भवान् शुभं वदतु।" विश्वामित्रः रामस्य वचनं श्रुत्वा हृष्टः स्मितं कृत्वा काकुत्स्थं प्रत्युवाच। "राम, महात्मनः सगरस्य कथा विस्तारतः शृणु। तस्य श्वशुरः प्रसिद्धः हिमवतः नाम्ना अभवत्। ते विन्ध्यपर्वतं प्राप्तवन्तः, परस्परं निरीक्ष्य, तयोः मध्ये यज्ञः सम्पन्नः। स क्षेत्रं यज्ञकर्मणि अतीव प्रशस्तम्। तत्र काकुत्स्थ, महाबलः धनुर्धरः अंशुमान् सगरस्य आज्ञया अश्वं रक्षितवान्। यज्ञे तस्मिन्नेव, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा यजमानस्य अश्वं हरितवान्। अश्वः तेन हर्यमाणः, काकुत्स्थ, महात्मा—तदा सर्वे याजकवर्गाः यजमानं ऊचुः—"यज्ञकाले अश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थवंशज, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा यज्ञे दोषः उत्पद्येत, सर्वेषां अनिष्टं स्यात्।" "एवं क्रियताम्, राजन्, यज्ञः सम्पूर्णः भवतु।" इत्येवं सभायां याजकवचनं श्रुत्वा राजा— सः स्वैः षष्टिसहस्रैः पुत्रैः इदं वचनं प्रोवाच—"नरश्रेष्ठाः, अहं किंचित् मार्गं न पश्यामि, भूतपूर्वं, युष्माकं ऋते राक्षसान् अन्वेष्टुम्।" "अहं मन्त्रैः शुद्धः श्रेष्ठयाजकैः सहितः महायज्ञे तिष्ठामि, अतः युष्माकं शुभं स्यात्, सर्वत्र अन्वेषणं कुरुत।" "सागरपर्यन्तां पृथिवीं अनुगच्छत, प्रत्येकः पुत्रः एकायोजनं विस्तीर्णं क्षेत्रं अन्वेषतु।" "यावत् अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं उत्खन्य, चोरम् अन्वेष्य अश्वं आनय, मम आज्ञया।" "अहं दीक्षितः पौत्रैः याजकवर्गैः सह यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् तिष्ठामि। शुभं भवतु।" ततः सर्वे राजपुत्राः महाबलाः हृष्टाः पितुः आज्ञया पृथिवीं व्याप्य निर्गताः। भूमिं सर्वां सञ्चित्य अश्वं न लब्ध्वा, ते महाबलाः प्रत्येकः एकायोजनं विस्तीर्णं भूमिं बाहुभिः वज्रसमानैः विदार्य भूमिं उत्खनन्। शूलैः विद्युत्सदृशैः घोरैः हलैः भूमिं विदार्य, भूमिः निनादं कृतवती। गजैः राक्षसैः घोरैः राक्षसैः हन्यमानानां निनादः इव अभवत्। रघुवंशवत्स, षष्टिसहस्रायोजनं भूमिं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं प्राप्तवन्तः। ततः नरश्रेष्ठ, सर्वे पुत्राः सर्वत्र भूमिं उत्खन्य, पर्वतैः पूर्णां जम्बूद्वीपं सञ्चित्य गतवन्तः। तदा देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, नागाः, मनः कम्पिताः, ब्रह्माणं प्रजापतिं उपगम्य, कष्टं तं प्रार्थयन्तः, भयात् कुपिताः, ब्रह्माणं इदं वचनं ऊचुः—"भगवन्, सगरस्य पुत्रैः भूमिः उत्खन्यते, जलनिवासिनः महान्तः प्राणिनः हन्यन्ते।" "यज्ञकारणः अश्वः कश्चित् हरति, अतः सर्वाणि भूतानि सगरपुत्रैः पीड्यन्ते।" ततः वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। देववचनं श्रुत्वा पूज्यः ब्रह्मा तान् मृत्युप्रभावेन मोहितान् देवान् प्रत्युवाच। "भूमिः सर्वा वासुदेवस्य; सा माधवस्य पत्नी, स एव प्रभुः। सः कपिलरूपं धृत्वा भूमिं धारयति; तस्य क्रोधाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।" "भूमेः प्राचीनं विभागं दृश्यते, सगरपुत्राणां विनाशः दूरदर्शिभिः ज्ञायते।" ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशत् श्रेष्ठाः देवाः हृष्टाः यथागतं प्रत्यगच्छन्। तदाऽपि सगरपुत्राणां भूमिं विदारयतां महान् गर्जितः अभवत्, तडित्सदृशः शब्दः। ततः सर्वे सगरपुत्राः भूमिं विदार्य, पृथिवीं परिक्रम्य, पितरं प्रति इदं वचनं ऊचुः—"सर्वां भूमिं सञ्चित्य, सर्वे देवाः, दानवाः, राक्षसाः, पिशाचाः, सर्पाः, नागाः हतानि।" एवं सगरपुत्राणां भूमिविदारणं, अश्वस्य अन्वेषणं, देवानां भयम्, ब्रह्मणः उपदेशः, तथा सगरपुत्राणां विनाशस्य पूर्वसूचना, सर्वं रामायणे विस्तारतः वर्णितम्।