हनुमान्, वायुसुतः बुद्धिमान्, सूक्ष्मरूपं धृत्वा महतीं शिखर्यां मेघस्य लम्बमानस्य सदृशे स्थितवान्। तदा स महाबलवान् कपिः रात्रौ लङ्कां प्रविष्टवान्, या रावणेन शासिता, रम्यवनोपेताभिः सरोवरैः शोभिता च। स तां नगरीं दृष्टवान्, या सुवृत्ता, बलसम्पन्ना, पत्रपल्लवैः शोभिता, सुन्दरद्वारैः श्वेतार्कैः च भूषिता। रक्षिता च दिव्या, नागनगरस्य इव, नागमार्गैः पूर्णा, मेघैः विद्युत्प्रभाभिः आवृत्ता, तारागणैः सेविता च। तीव्रवायूनिस्वनैः गुञ्जमानं अमरावतीं इव, सुवर्णमयेन महाप्राकारैः परिवृत्ता नगरी स आसित्। पताकाभिः अलङ्कृता, घटिकानिनादैः रम्या, हर्षितः हनुमान् शीघ्रं प्राकारं लंघितवान्। सर्वतः तां नगरीं निरीक्ष्य, सुवर्णद्वारैः व्याप्तां, वैदूर्यरत्नमयैः वेदिकाभिः शोभितां, हनुमान् विस्मयमयः अभवत्। हिरण्य, स्फटिक, मुक्ताभिः भूषिताः तस्याः तलेषु, सुवर्णमया गलिः, शुद्धरजतमया च शोभन्ते। वैदूर्यरत्नमयाः सीढ्यः, स्फटिकधूल्या मध्ये, सुन्दराः शीघ्रगमनमार्गाः आकाशमिवोन्नताः तत्र आसन्। सर्वत्र बकानां, मयूराणां, राजहंसानां च कूजनैः नगरी गुञ्जति, संगीतवाद्यैः भूषिताः। तां देवानां सम्पदं इव नगरीं दृष्ट्वा, हनुमान् कपीश्वरः आनंदितः अभवत्, लङ्कां आकाशसमुत्थितामिव अपश्यत्। राक्षसराजस्य लङ्कां, अतुलां, समृद्धां नगरीं निरीक्ष्य, वीरः हनुमान् चिन्तयितुम् आरब्धवान्। अन्यः कश्चन बलात् नगरीं न जयेत्, रावणसेनया रक्षितां, सर्वे शस्त्रधारिणः। केवलं कुमुदः, अङ्गदः, महाकपिः सुशेनः, प्रसिद्धौ मैन्दः द्विविदः वा, अथवा विवस्वतः पुत्रः, हरिसुतः कुपरवणः, ऋक्षः कपिश्रेष्ठः, वा अहम्, एतेषु ख्यातिः स्यात्। रामस्य महाबलम्, लक्ष्मणस्य पराक्रमं च दृष्ट्वा, हनुमान् हर्षितः अभवत्। स तां नगरीं दृष्टवान्, रत्नवस्त्रैः भूषितां, गोशालाचिह्नेन शिरसि अलङ्कृतां, स्तनौ च सुगन्धितौ, अलङ्कृतां स्त्रीवत् शोभिताम्। राक्षसराजस्य नगरीं, दीपैः महाग्रहैः च प्रकाशितां, हनुमान् कपीश्वरः अपश्यत्। तदा नगरी, स्वस्वरूपेण, महाकपिं हनुमन्तं वायुसुतं प्रविशन्तं अपश्यत्। रावणाधीनां लङ्कां, कपिश्रेष्ठं दृष्ट्वा, स्वयं उत्थाय, भयङ्करं मुखं दर्शयन्ती तत्र स्थितवती। सा वायुसुतस्य वीरस्य पुरतः स्थित्वा, महतीं गर्जनां कृत्वा, हनुमन्तं उवाच। "कः त्वं, किमर्थं चिह्नितं वनवासिन्, सत्यं वद जीवन्मात्रम्।" "कपिन्, रावणसेनया सर्वतः रक्षितायां लङ्कायां प्रवेशः तव न सम्भवति।" ततः वीरः हनुमान् तस्याः पुरतः स्थितायाः उत्तरं दत्तवान्—"यथार्थं ते वक्ष्यामि।" "कः त्वं विकृताक्षि, नगरद्वारे स्थितः, किमर्थं च कोपपूर्वकं मां तिरस्करोषि?" हनुमन्तस्य वचनं श्रुत्वा, लङ्का रूपान्तरं स्वेच्छया कर्तुं शक्ता, वायुसुतं प्रति क्रोधात् कठोरं वाक्यं उवाच। "अहं नगरस्य दुर्जया रक्षिका, महारावणस्य आज्ञां प्रतीक्ष्य स्थितास्मि।" "मां लङ्घ्य नगरे प्रवेशः न सम्भवति; अद्य मया हतः त्वं मृतः शयिष्यसि।" "अहं लङ्का नगरी, कपिन्; सर्वतः रक्षामि—एवं ते उक्तम्।" लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वायुसुतः, कपिश्रेष्ठः, पर्वतसमः स्थितवान्। तां विकृतस्त्रीरूपां दृष्ट्वा, धीरः, स्थिरः, कपिमुख्यः उवाच। "लङ्कायाः नगरं, प्राकारं, भित्तिं, द्वारं च द्रष्टुम् इच्छया आगतः अस्मि; महती मे जिज्ञासा।" "सर्ववनानि, उपवनानि, उद्यानानि, प्रधानगृहाणि च लङ्कायाः सर्वतः द्रष्टुम् आगतः अस्मि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, लङ्का रूपान्तरं स्वेच्छया कर्तुं शक्ता, पुनः कठोरं वाक्यं उवाच। "अधमकपिन्, अद्य त्वं लङ्कां न द्रक्ष्यसि, राक्षसाधिपेन रक्षितां, यावत् मां जयसि, दुष्टचित्तः असि।" ततः कपिसिंहः रात्रिचरायै उवाच—"इमां नगरीं दृष्ट्वा, सुभगे, आगतमार्गेण पुनः गमिष्यामि।" तदा भयङ्करा लङ्कारक्षिका, महतीं गर्जनां कृत्वा, कपिश्रेष्ठं त्वरया ताडितवती। ततः कपिसिंहः, वायुसुतः, महाबलः, लङ्कया बलात् ताडितः, महतीं गर्जनां कृतवान्। हनुमान् क्रोधपूर्णः, वामहस्तस्य अङ्गुल्यः कुटिलीकृत्य, तां पाणिना ताडितवान्। "स्त्रीति," इति चिन्तयन्, अतिक्रोधं न कृतवान्; तेन ताडिता, सा रात्रिचरा, अंगानि कम्पयन्ती, विकृतवदना, भूमौ पतिता।