सागरस्य पुत्राः सर्वे दधिमण्डघटेषु धात्रिभिः सम्यक् संवर्धिताः। कालक्रमेण ते सर्वे युवा अवस्थां प्राप्तवन्तः। एवं सागरस्य षष्टिसहस्रं सुन्दरयुवानां पुत्राणां कालान्तरे जाता। तेषां ज्येष्ठः पुत्रः, सागरस्य जातः, बालान् गृहित्वा सरयूनद्यां निपातयामास। सदा हसन्न् एव तेषां निमज्जनं पश्यन्, स पापाचारः सतां मार्गं निवारयन्, सदैव जनहितस्य विरोधी बभूव। स च प्रजाभ्यः प्रतिकूलानि कर्माणि कुर्वन् पित्रा नगरात् निष्कासितः। अस्य पुत्रोऽम्शुमान् नाम, महाबलः, सर्वैः प्रजाजनैः प्रियः, सर्वेषां सौम्यवाग्भूत्, समये बुद्धिमान् अभवत्। अथ सागरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञकर्मणि मनः कृत्वा, गुरुभिः सह वेदविहितं महायज्ञं कर्तुं प्रचक्रमे। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीरामायणस्य बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रवाक्यं श्रुत्वा, रामः हृष्टः, अग्निसमप्रभः, मुनिम् उवाच— "कथं मम पूर्वजोऽयं यज्ञं समापयत्? विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, भवान् शुभं दद्यात्।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा, विश्वामित्रः, हृष्टचित्तः, काकुत्स्थं प्रहसन्निव उवाच— "राम, सागरस्य महात्मनः कथा विस्तरेण शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवान् नाम प्रसिद्धः।" सागरः हिमवत्पर्वतम् आगत्य, तत्र तेन सह परस्परदर्शनम् अकुरुत। तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, यज्ञः सम्पन्नः। स प्रदेशः, नरशार्दूल, यज्ञकर्मणि परमपावनः। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अम्शुमान् सागरस्याज्ञया यज्ञाश्वस्य रक्षणं कृतवान्। तस्मिन्यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीं रूपं गृहीत्वा यजमानस्याश्वं चौर्येण हरति स्म। अश्वः स तेन अपहृतः। तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं प्राहुः— "यज्ञीयोऽश्वः शीघ्रं हर्यते।" "काकुत्स्थवंशज, चौरं हत्वा अश्वं प्रत्यानय; अन्यथा यज्ञे दोषः भविष्यति, सर्वेषां नाशाय।" "एवं कुर्यात्, राजन्, यथा यज्ञः अपूर्णो न भविष्यति।" इति ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा, राजा सागरः— षष्टिसहस्राणि पुत्रान् अब्रवीत्— "मम पुत्राः, दैत्यान् अन्विष्य, अन्यः मार्गो न दृश्यते। अहं मन्त्रशुद्धः, श्रेष्ठब्राह्मणैः सहितः, महायज्ञे प्रवृत्तः। अतः, पुत्राः, सर्वत्र विचिन्वन्तु। शुभमस्तु। समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिन्वन्तु, प्रत्येकः एकयोजनविस्तारं भूमिं गच्छतु। यावत् अश्वस्य पदचिह्नानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं खनन्तु, चौरं ममाज्ञया अन्विष्यन्तु। अहं दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सहितः, अश्वस्य प्राप्तिपर्यन्तं अत्र स्थास्यामि। शुभमस्तु।" ततः सर्वे राजपुत्राः, पितुः आज्ञया बद्धाः, उत्साहपूर्णाः, पृथिव्याम् अभ्यगच्छन्। भूमिं सम्पूर्णां विचिन्वन्तः, अश्वं न लब्ध्वा, वज्रसमानबाहवः राजपुत्राः, पृथिवीं भिन्दन्, काकुत्स्थ, योजनविस्तारेण प्रतिपदं गतवन्तः। विद्युद्द्युतिसदृशैः शूलैः, भीषणैः हलैः च, भूमिं विदारयन्तः, महनादं चक्रुः, रघुनन्दन। गजैः, दानवैः, बलवान् राक्षसैः च हन्यमानानां नादः इव शब्दः अभवत्, रघुवंशनन्दन। षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं भूमिं विदारयन्तः, उत्तमं रसातलप्रदेशं प्राप्नुवन्, राम। एवं, नृपश्रेष्ठ, राजपुत्राः पर्वतसंकीर्णां जम्बूद्वीपां सर्वत्र खनित्वा विचरन्ति स्म। ततः सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सहिताः, चित्तविक्षिप्ताः, पितामहम् उपगम्य, विषण्णमुखाः, भयभीताः, तं महात्मानं पितामहम् उपसंगम्य, "भगवन्, सागरपुत्रैः सर्वा भूमिः खन्यते, जलचराः महान्तः प्राणीना हन्यन्ते। यज्ञकारणभूतः अश्वः केनचित् नीयते; सागरपुत्रैः सर्वे प्राणीः पीड्यन्ते।" इति ऊचुः। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीरामायणस्य बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। देवानां वचनं श्रुत्वा, पितामहः ब्रह्मा, मृत्युवशविमूढान् तान् आश्वास्य, प्रत्युवाच— "एषा सर्वा पृथिवी वासुदेवस्य; सा माधवस्य पत्नी, स एव प्रभुः। स कपिलरूपं गृहीत्वा, पृथिवीं धारयति; तस्य रोषानलात् सागरपुत्राः दह्यन्ते। पृथिव्याः प्राचीनं विभागं दृश्यते, सागरपुत्राणां विनाशः च दूरदर्शिभिः ज्ञायते।" पितामहवचनं श्रुत्वा, त्रयस्त्रिंशद्देवा हृष्टाः, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः।