वाल्मीकिरामायणम्

तत्र तु तस्य ऋषेः, यः धर्मज्ञः, तस्य श्रुति-परंपरेण पवित्रं स्थानं प्राप्य, स्नानं कृत्वा, मनसा तस्मिन् घटिते घटनायाम् आविष्टः, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तत्र तु तस्य शिष्यः भारद्वाजः, जो निष्ठावान् च ज्ञानी च आसीत्, पूर्णं जलपात्रं गृहीत्वा तस्य गुरुं अनुसरति स्म। आश्रमं प्रविष्टः स ऋषिः, अन्यैः संवादैः संलग्नः, आसनं गृहीत्वा ध्यानं समागच्छत्। ततः ब्रह्मा, यः सर्वजगतां सृष्टा, चारु मुखधारी च, तस्मिन् ऋषौ दृष्टिं ददाति। वाल्मीकीं दृष्ट्वा, सः त्वरितं उत्थाय, वाचं नियंत्रयित्वा, नमस्कृत्य, अति विस्मयेन स्थितः। तस्मिन् देवता आर्द्रं जलं, अर्घ्यं, आसनं च समर्प्य, नमस्कारं कृत्वा, तस्य कल्याणं पृच्छति। तदनन्तरं, ब्रह्मा स्वस्य सम्मानित आसने उपविश्य, वाल्मीकीं अपि आसनं प्रदास्यति। तेन ब्रह्मणा अनुमतिं प्राप्य, सः अपि आसनं गृहीत्वा, सर्वप्राणिनां ईश्वरः तत्र प्रत्यक्षः अभवत्। तस्मिन् घटनायाम् मनसि आविष्टः, वाल्मीकीः ध्यानं समागच्छत्, दुष्टचित्तेन कृतं निर्दयकृत्यं चिन्तयन्। यथा तस्मिन् सुरम्ये कर्कोटकपक्षिणि निर्दोषे हतायाः विषादं अनुभवति, तस्मिन् पुनः स्तोत्रं गाति। पुनः, मनः आंतरिकं गृहीत्वा, दुःखेन अवसन्नः, ब्रह्मा हसन्, सर्वश्रेष्ठं ऋषिं संबोधितवान्। "एषः श्लोकः यथा रचितः, तद्विषये विचारः नास्ति। मम इच्छया, हे ऋषि, तव मध्ये सरस्वती प्रकटिता।" "सर्वेषां जनानां कृते, रामस्य सम्पूर्णं काव्यं रचय।" इति सः आज्ञापयति। "नारदात् श्रुतं यथा, तस्य धर्मात्मनः स्थिरस्य घटनां, गूढं च प्रकटं च सर्वं वर्णय।" यद्वा रामस्य, सुमित्रिणः, राक्षसाणां च, वैदेही च यत्र यत्र घटितं, तत्र तत्र सर्वं ज्ञास्यसि। "यद् अपि न ज्ञायते, तत् सर्वं तव वाचां गच्छति।" "रामस्य पवित्रं काव्यं, यावत पर्वताः च नद्यः च स्थास्यन्ति, तावत् तव काव्यं जनानां मध्ये प्रचलिष्यति।" इत्युक्त्वा, ब्रह्मा तत्र अदृश्यः अभवत्। वाल्मीकीः च तस्य शिष्यानां सहितः विस्मयेन प्रस्थानं कृतवान्। तदा तस्य सर्वे शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः गाति स्म, अति प्रसन्नाः च विस्मिताः च। यः महर्षिः चतुर्दिकं गत्य, पुनः रचितं श्लोकं, तस्मिन् दुःखं काव्यं रूपं गच्छति। एषः निर्धारणः वाल्मीकीः मनसि निर्मलः जातः — "अहं सम्पूर्णं रामायणं एषां श्लोकैः रचयिष्यामि।" सुन्दरं विषयं, अर्थं च, मनोहरं च वाचं सह, रामस्य कीर्तिं वर्धयन्, सममात्रेण श्लोकैः सह, महर्षिः काव्यं रचयति यः कीर्तिं ददाति। संयोगानां च यथासंयोगं, मधुरं च, सुगठितं वाक्यं च, रघुपुत्रस्य कथा श्रूयताम्। तस्मिन् काव्ये दशमुखस्य हननं विषये महर्षिः रचितं। "एषः तृतीयः खण्डः श्रूयताम्, महर्षि वाल्मीकी रामायणे, बालकाण्डे, तृतीयः सर्गः।" तदनन्तरम्, सर्वाणि घटनानि श्रुत्वा, तेषां धर्मयुक्तानि च अर्थपूर्णानि च, पुनः स्पष्टं पृच्छति यः धर्मात्मा। "पवित्रं जलं प्रक्षाल्य, ऋषिः दर्भाग्रे स्थितः, उष्ट्रदिशं च, धर्मानुसारं घटनां पश्यति।" सः सर्वं निरीक्षते — हसन्, वदन्, चालनं च, सर्वं कर्माणि धर्मशक्त्या सम्पूर्णं निरीक्ष्य। यथा रामः सत्ये स्थिरः, सः वनं गच्छन्, पत्न्या सह भ्रात्रा च, तस्य सर्वं निरीक्ष्यते। ततः योगे स्थिरः, धर्मात्मा, तत्र गतं सर्वं घटनां यथा फलं हस्ते, स्पष्टं पश्यति। यथा यथार्थं दृष्ट्वा, तेन महात्मना सम्पूर्णं रामस्य रमणीयं कथा रचयितुं मनः संकल्पितं। इदं रमणीयं काव्यं, इच्छायाः, धनस्य च, धर्मस्य च गुणैः युक्तं, यः श्रोतृणां मनः सुखदं, मणिभिः समृद्धं सागरं यथावत्। यथा महर्षिः नारदः पूर्वं कथितवान्, तेन महर्षिः रघुवंशस्य कथा रचिता। रामस्य जन्मः, तस्य महाबलः, जनानां प्रति प्रियः, तस्य धैर्यम्, सौम्यतां च, सत्यता च — इत्यादयः अद्भुतकथाः, विश्वामित्राय साहाय्यं, जानकी विवाहः, धनुषस्य भङ्गः — रामस्य च परशुरामस्य विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्य अभिषेकः, कैकेयीस्य दुष्टता — रामस्य अभिषेकस्य विघटनं, तस्य निर्वासनं, राज्ञः दुःखं च विलापः, तस्य पारगमनं च — जनानां दुःखं, तेषां निष्कासनं, निःशादराजस्य सह संवादः, सारथिनः प्रतिवर्तनम् — गङ्गायाः पारगमनं, भारद्वाजस्य दर्शनं, भारद्वाजेन प्रदत्तं अनुमतिं च, चित्रकूटस्य दृष्टिः — वासस्य निर्माणं, भरतः आगमनं, रामस्य प्रेरणं, पिता-तर्पणं च। एवं सर्वाणि घटनानि वाल्मीकीः निरीक्ष्य, सम्पूर्णं रामायणं रचयितुं मनः संकल्पितं।