हनुमान् महाबलवान् तदा लङ्काम् समीपगतः तस्याः परिखाः च प्राकारांश्च श्रोणिभागवत् अपश्यत्, विस्तीर्णानि सरांसि वस्त्रवत्, आयुधैः शस्त्रैः च शोभितानि तटानि रत्नमण्डपैः भूषितानि इव। स वानरश्रेष्ठः उत्तरद्वारम् आगत्य, मनसा एव निर्मितां विश्वकर्मणा कृतामिव लङ्काम् विचिन्तयामास। तस्यां कैलाससदृशैः उच्चैः प्रासादैः व्योम्नः चित्रकार्यमिव, दिवं ध्रियमानमिव, विराजमानम् अपश्यत्। सा लङ्का भीमकायैः राक्षसैः पूर्णा, भोगवत्याः सर्पैः इव, दुर्निरीक्ष्या, सुसंस्थिताः, विशुद्धा, कुबेरपूर्वनिवासिता च आसीत्। तां बहुभिः विक्रान्तैः राक्षसैः शूलपट्टिशपाणिभिः, दंष्ट्रिभिः, विषधरगुहामिव रक्षितां अपश्यत्। लङ्कायाः तादृशं महद् रक्षणं समुद्रं च निरीक्ष्य, रावणं च भीषणं शत्रुं स्मृत्वा, स वानरः चिन्तयामास। वानराः अपि यत्र आगच्छेयुः, तत्र निष्फलाः स्युः; युद्धेन लङ्कायाः जयः न संभवति, न अपि देवैः। यदि रामोऽपि बलवान् दुर्गमां रक्षितां लङ्कां रावणसंरक्ष्याम् आगच्छेत्, किं करिष्यति? राक्षसैः सह न सन्धिः, न दानम्, न भेदः, न युद्धमपि संभवति। केवलं वालिपुत्रः, नीलः, अहम्, प्राज्ञः राजा च—एते शीघ्रवानराः मार्गं पश्यन्ति। यावत् अहम् जानकीं जीवतीम् वा न वा न जानामि, तावत् तत्र एव चिन्तयिष्यामि। तदा स वानरयूथपः पर्वतशृङ्गे स्थित्वा, रामस्य जयम् एकस्मिन्मुहूर्ते विचिन्त्य, स्वस्य रूपेण राक्षसीनां नगरे प्रवेष्टुं न शक्नोमि इति निश्चित्य, सर्वे राक्षसाः बलवन्तः, महाबलपराक्रमाः, मया मोहनीयाः इति मनसि स्थापयामास। दृश्यमानरूपेण अदृश्यरूपेण च रात्रौ उचितकाले प्रविश्य, जानकीम् अन्वेष्टव्यं मम महत् कार्यम् साधनीयम् इति निश्चितवान्। स बलवान् हनुमान् तां दुर्जयाम् अमरदैत्यैः अपि दुर्जयां लङ्कां निरीक्ष्य, पुनः पुनः दीर्घमुष्णं निश्वस्य चिन्तयामास। कथं अहम् मैथिलीं, जनकात्मजां, रावणेन अदृष्टः पश्येयम्? रामस्य कार्यम् न नश्येत्, अहम् एकाकी रहसि जानकीं द्रष्टव्यः। देशकालविपरीते कार्याणि नश्यन्ति, दूतस्य भीरुत्वे तमः इव सूर्येण। लाभालाभयोः विवेकेन यः निर्णयः क्रियते, स अपि कार्यविनाशे न शोभते; आत्मन्य् बुद्धिमान् मन्यमानाः दूताः अपि कार्यविघ्नम् कुर्वन्ति। कथं कार्यं न नश्येत्, कथं न भीरुत्वं जायेत, कथं समुद्रलङ्घनं न व्यर्थम् स्यात् इति चिन्तयामास। यदि अहं राक्षसैः दृष्टः स्याम्, कार्यं व्यर्थं स्यात्, रावणस्य च रामस्य च अहिताय। राक्षसरूपेण अपि अत्र अदृष्टः स्थातुं न शक्यते, अन्यरूपेण तु कुतः? वायुः अपि अत्र अदृष्टः न गच्छेत्, राक्षसाणां घोरकर्मणां किमपि न अप्राप्तम् अस्ति। स्वरूपेण अत्र रहसि स्थित्वा, विनाशः एव, कार्यस्य च नाशः। अतः रात्रौ सूक्ष्मरूपम् आस्थाय लङ्कां प्रवेक्ष्यामि, राघवस्य कार्यसिद्धये। रात्रौ रावणपुरीम् प्रविश्य, दुर्गमां, सर्वगृहाणि प्रविश्य, जनकात्मजां दृष्ट्वा कार्यम् साधयिष्यामि। एवं निश्चित्य, हनुमान् वैदेहीं द्रष्टुम् उत्सुकः, सूर्यास्तमनं प्रतीक्षते स्म। यदा सूर्यः अस्तमितः, रात्रिः च आगता, तदा पवनसुतः शरीरं संक्षिप्य, मार्जारसदृशः, अद्भुतदर्शनः अभवत्। सायंकाले हनुमान्, तेजसा युक्तः, शीघ्रं उत्पत्य, सुसंविभक्तमहामार्गां शोभनां लङ्कां प्रविवेश। तां रत्नमयस्तम्भैः सुवर्णमणिविद्योतितैः, सुवर्णजालकैः शोभितां, गन्धर्वनगरसदृशां नगरीम् अपश्यत्। स राक्षसानां सप्ताष्टभवनैः, स्फटिकशिलातलैः सुवर्णमण्डितैः शोभमानां लङ्कां ददर्श। तां वैदूर्यचित्रैः मुक्ताजालैः भूषितां, विविधवर्णैः विभूषितां राक्षसप्रासादान् अपश्यत्। तत्र अद्भुतानि सुवर्णतोरणानि लङ्कां सर्वतः प्रकाशयन्ति स्म। तां लङ्कां, अतीव अद्भुतरूपां, चिन्तनीयाम्, द्रष्टुम् उत्सुकः महावानरः हनुमान् विषण्णः च हृष्टः च अभवत्। स शुभ्रशिखरैः प्रासादैः, सुवर्णतोरणैः, कीर्तिमतीं, रावणबाहुपालिताम्, भीमबलराक्षसैः रक्ष्यमाणाम् नगरीम् अपश्यत्। तत्र चन्द्रमाः तारेषु दीप्तमानः, सहस्रकिरणैः उदितः, लोकान् चन्द्रप्रभया आच्छाद्य, तस्याः सहचारीव बभूव। हनुमान् शङ्खसमप्रभं, क्षीरधवलं, कुमुदकन्दसदृशं चन्द्रमण्डलम्, ह्रदात् उत्प्लुतं हंसमिव, दिव्यं चन्द्रमण्डलम् अपश्यत्। एवं द्वितीयस्य सर्गस्य समाप्तौ, तृतीयस्य सर्गस्य श्रवणं क्रियते। स वायुपुत्रः हनुमान्, बुद्धिमान्, सूक्ष्मरूपम् आस्थाय, मेघशिखरसमुच्चे शैले स्थितः आसीत्।