सुमति, पुरुषश्रेष्ठ, कुम्भवत् गर्भं सुषुवे। तस्य गर्भस्य विदारणे, षष्टिसहस्रं पुत्राणां निर्गतम्। तान् शिशून् धात्र्यः घृतपूर्णेषु कुम्भेषु पालयन्। कालक्रमेण सर्वे युवावस्थां प्राप्ताः। एवं दीर्घकालात् सगरस्य षष्टिसहस्रं पुत्राणां जातं, सर्वे सौन्दर्ययुक्ताः युवाः च। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, सगरस्य जातः, पुत्रान् आदाय, रघुवंशज, सरयूजलमध्ये क्षिप्यति स्म। सः सदैव हास्यं कृत्वा तेषां निमज्जनं पश्यन्, पापकर्मा, सत्पुरुषाणां विघ्नं करोति स्म। सः नागरिकाणां अहितं कुर्वन्, पितृणा नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलवान् अभवत्। सः सर्वजनैः प्रशंसितः, सर्वेषु मधुरं वदति स्म; कालक्रमेण तस्य बुद्धिः उत्पन्ना। सगरः, पुरुषश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुं निश्चितवान्। तेन मनसि निश्चिते, राजा, गुरुभिः सह, वैदिकं कर्म आरब्धवान्। शृणु अधुनā वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः। विश्वामित्रस्य कथा-समाप्तेः वचनं श्रुत्वा, रामः हृष्टः, अग्निवत् दीप्तः, ऋषिं उवाच। "इच्छामि, भवान् शुभं प्राप्नुयात्, एतत् विस्तरेण कथां श्रोतुम्; कथं मम पूर्वजः, ब्राह्मण, यज्ञं समाप्तवान्?" रामस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः, कुतूहलयुक्तः, काकुत्स्थं प्रति, हृष्टवत् स्मितं कृत्वा, उवाच। "विस्तरेण शृणु, राम, महात्मनः सगरस्य कथा। तस्य श्वशुरः, प्रसिद्धनाम, हिमवत् आसीत्। विंध्यपर्वतम् आगत्य, तौ परस्परं निरीक्ष्य, तयोः मध्ये, पुरुषश्रेष्ठ, यज्ञः संपन्नः। सा भूमिः, पुरुषसिंह, यज्ञकर्मणि प्रसिद्धा। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान्, सगरस्य आज्ञया, यज्ञाश्वं पालयन्। तस्मिन यज्ञकाले, इन्द्रः, राक्षसीरूपं धृत्वा, यजमानस्य अश्वं हरति स्म। अश्वः तेन नीतः, काकुत्स्थ, महात्मा— तदा सर्वे याजकाः यजमानं ऊचुः—"यज्ञस्य अश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थवंशज, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा यज्ञे दोषः उत्पद्येत, सर्वेषां अनिष्टं भविष्यति।" "एवं कर्तव्यं, नृप, यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।" तेषां वचनं सभायाम् श्रुत्वा, राजा—षष्टिसहस्रं पुत्रान् उवाच—"पुरुषश्रेष्ठाः, अन्यथा मार्गं न पश्यामि; राक्षसान् अन्वेषयत।" "अहं महायज्ञे प्रवृत्तः, मन्त्रैः शुद्धः, श्रेष्ठयाजकैः सेवितः; अतः, पुत्राः, सर्वत्र अन्वेषयत। शुभं भवतु।" "समुद्रपरिवृतां भूमिं अनुसृत्य, प्रत्येकः योजनमात्रं प्रदेशं अन्वेषयतु।" "यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र भूमिं खनित्वा, चोरं अन्वेषयत, मम आज्ञया।" "अहं दीक्षितः, पौत्रैः याजकैः च सह, यत्र अश्वः लभ्यते, तत्र स्थास्यामि। शुभं भवतु।" ते सर्वे राजपुत्राः, बलिनः, हृष्टाः, पितुः आज्ञया भूमिं प्रवृत्ताः, राम। भूमिं सर्वां अन्वेष्य, अश्वं न लब्ध्वा, ते महाबलिनः, प्रत्येकः योजनमात्रं प्रदेशं गत्वा, वज्रसमानभुजैः भूमिं विदारयन्, पुरुषसिंह। विद्युत्सदृशैः शूलैः, भीषणैः हलैः भूमिं विदारयन्, भूमिः निनादं कृतवती, रघुवंशप्रिय। निनादः गजैः, राक्षसैः, भीषणैः राक्षसैः हन्यमानानां सदृशः, रघुवंशज। रघुवंशप्रिय, ते भूमिं षष्टिसहस्रयोजनमात्रं विदारयन्, रसलोकं प्राप्ताः, राम। एवम्, राजसिंह, राजपुत्राः सर्वत्र भूमिं खनित्वा, पर्वतैः आकीर्णां जम्बूद्वीपं अतीत्य गताः। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, नागाः च, चित्तैः व्याकुलाः, पितामहम् उपगम्य। व्यथितमुखाः, महात्मनः कृपां याचित्वा, भयभीताः, पितामहं इदं वचनं ऊचुः—"भगवन्, सगरस्य पुत्रैः भूमिः सर्वा खन्यते; जलनिवासिनः महात्मनः बहवः हन्यन्ति।" "यज्ञकारणः अश्वः केनचित् नीयते; अतः सर्वे प्राणी सगरस्य पुत्रैः पीड्यन्ति।" शृणु अधुनā वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः। देववचनं श्रुत्वा, पूज्यः पितामहः ब्रह्मा, मृत्युप्रभावेण मोहितान् देवान् प्रति, प्रत्युवाच। "एषा भूमिः सर्वा वासुदेवस्य; सा माधवस्य पत्नी, स एव भगवन् स्वामी।" "कपिलरूपं धृत्वा, सः भूमिं धत्ते; तस्य क्रोधाग्निना सगरस्य पुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।" "भूमेः प्राचीनं विभागं दृश्यते, सगरपुत्राणां विनाशः दूरदर्शिभिः दृष्टः।