हनुमान् तदा तां पुरीं ददर्श, या राक्षसराजेन संरक्षिता, विश्वकर्मणा निर्मिता, आकाशे समुत्प्लुतमिव दृश्यते। तस्याः प्राकारपरिखाः श्रोणिभूताः, विस्तीर्णानि सरांसि वासोभूतानि, शस्त्रैः सायुधैः समन्तात् संयुताः, शिखरिणः स्तम्भाः भूषणसन्निभाः च तत्र दृष्टाः। स कपिः उत्तरद्वारमासाद्य, विश्वकर्मणा निर्मितामिव, मनसा एव कल्पितामिव लङ्कां विचिन्तयामास। तत्र उच्चैः प्रासादैः कैलाससदृशैः, आकाशम् आलिखद्भिः, दिवं धारयन्तीव दृश्यन्ती, सा पुरी ददर्श। तस्यां तिक्तैः राक्षसैः पूर्णां, भोगवत्याः सर्पैः पूर्णामिव, अगम्यां, सुविनिर्मिताम्, निर्मलाम्, यां पूर्वं कुबेरोऽपि निवसति स्म, तां स दृष्टवान्। बहुभिः घोरराक्षसैः, शूलपट्टिशपाणिभिः, दंष्ट्रिभिः, विषसर्पसंरक्षितगुहानिव, सा पुरी रक्षिता आसीत्। तस्याः महान् रक्षणं, समुद्रं च निरीक्ष्य, रावणं च घोरं शत्रुम् अनुस्मृत्य, स कपिः चिन्तयामास। यद्यपि वानराः अत्र आगच्छेयुः, निष्फलमेव स्यात्; न हि लङ्का युद्धेन जेतुं शक्या, नापि देवैः। यदि च बलवान् राघवः अपि, दुर्गमां, रावणसंरक्षिता लङ्काम् आगच्छेत्, किम् अत्र कर्तुं शक्यते? राक्षसैः न सन्धिना, न दानेन, न भेदेन, नापि युद्धेन अवसरः अस्ति। केवलं चत्वारः शीघ्रवानराः उपायं जानन्ति—वालिसुतः, नीलः, अहम् एवं प्राज्ञः राजा। यावत् अहं न वेद्मि वैदेही जीवति वा न वा, तावत् अहम् अत्र स्थित्वा, जनकात्मनाम् दृष्ट्वा, विचिन्तयिष्यामि। ततः स कपिसिंहः, तस्मिन् पर्वतशृङ्गे स्थित्वा, रामस्य विजयमपि क्षणमेकं विचिन्तयामास। एतेन रूपेण अहम् राक्षसपुरीं प्रविष्टुं न शक्नोमि, यतो घोरराक्षसैः, बलिष्ठैः, संरक्ष्यते। सर्वे राक्षसाः महाबलपराक्रमसम्पन्नाः, मया जनकात्मजां विचिन्वता मूढाः कर्तव्याः। रात्रौ दृश्यादृश्यरूपेण, उचिते काले, लङ्काम् प्रवेष्टव्यम्, महदर्थसिद्धये। तां दुर्गां, देवासुरैः अपि अजेतुम् अशक्यां लङ्कां दृष्ट्वा, हनुमान् पुनः पुनः निश्वस्य, विचिन्तयामास। केन उपायेन अहं मैथिलीं, जनकात्मजां, रावणेन अदृष्टः पश्येयम्? कथं रामस्य स्वात्मनः विज्ञस्य कार्यं न नश्येत्? एकाकी अहं रहस्येन जनकात्मनः दर्शनं करिष्यामि। कार्यं देशकालविरोधेन, भीरुणा दूतिना, नश्यति, यथा अन्धकारः सूर्ये उदिते। यदपि लाभालाभयोः विचारः कृतः, तदपि कार्यविनाशे न शोभते; दूताः आत्मानं प्राज्ञं मन्यमानाः कार्यं नाशयन्ति। कथं कार्यं न नश्येत्, कथं च भीरुत्वं न जायेत, कथं च समुद्रलङ्घनं व्यर्थं न स्यात्? यदि अहं राक्षसैः दृष्टः स्याम्, कार्यं व्यर्थं स्यात्—रावणस्य च, रामस्य च। न हि राक्षसरूपेण अपि अत्र कश्चिद् अप्रकाशितः स्थितुं शक्नोति, अन्येन रूपेण किम् पुनः? वायुः अपि, मम मतिना, अत्र अप्रकाशितः गन्तुं न शक्नोति; न हि किञ्चित् एतेषां घोरकर्मणां राक्षसानां अज्ञातम् अस्ति। यदि अहं स्वेन रूपेण अत्र रहसि स्थेयम्, नाशं गमिष्यामि, स्वामिनः कार्यं च नश्येत्। तस्मात्, अहम् रात्रौ सूक्ष्मरूपं कृत्वा, राघवस्य कार्यसिद्धये लङ्काम् प्रवेक्ष्यामि। रात्रौ रावणपुर्यां प्रविश्य, या दुर्गमाऽतिदुष्प्रवेश्या, सर्वेषु गृहेषु प्रविश्य, जनकात्मानं पश्यामि। एवमवधार्य, हनुमान् वानरश्रेष्ठः, वैदेहीं द्रष्टुम् उत्सुकः, सूर्यास्तमनं प्रतीक्षते स्म। सूर्ये अस्तमिते, रात्र्यां समुपस्थितायाम्, वातात्मजः स्वं रूपं संकुच्य, मार्जारसदृशः, अद्भुतदर्शनः अभवत्। संध्यायां हनुमान्, उत्साहसम्पन्नः, शीघ्रं उत्पत्य, तां रम्यां, सुप्रविभक्तमहापथां लङ्कां प्रविवेश। प्रासादश्रेणीभिः भूषितां, सुवर्णदीप्तस्तम्भैः, सुप्रकाशितजालकैः, गन्धर्वपुरीसदृशां तां नगरीं पश्यन् अगच्छत्। सप्ताष्टभूमिभिः महाप्रासादैः, स्फटिकवेदिकाभिः, सुवर्णालङ्कृताभिः, सा पुरी शोभते स्म। वैकाचकमैः वैदूर्यपट्टैः, मुक्ताजालैः च भूषितैः, तानि राक्षसानां भवनानि नानाविधं विराजन्ते। अद्भुतैः सुवर्णद्वारैः, राक्षसैः समलङ्कृतैः, सा लङ्का सर्वतः प्रकाशिता। तां लङ्कां, अगम्यरूपां, अद्भुतविचित्रां दृष्ट्वा, महाकपिः, वैदेहीं द्रष्टुम् उत्सुकः, विषण्णः च हृष्टः च अभवत्। स तां नगरीं श्वेतशिखरप्रासादैः भूषिताम्, सुवर्णमयैः द्वारैः अलङ्कृतां, कीर्तिमतीम्, रावणबाहुपालितां, निशाचरैः घोरवीर्यैः सुविनिर्मितरक्षां च ददर्श। तत्र चन्द्रमाः, तारागणे विराजमानः, सखायमिव तस्याः नगरीस्य, सहस्रकिरणप्रभया, लोकेषु चन्द्रिकापटलं प्रसारयन् उदितः। स कपिसत्तमः शङ्खप्रभया, क्षीरधवलया, कुमुदधवलया, उदितया, विराजमानया, सरसः हंस इव उत्थाय, तां चन्द्रमसं ददर्श। इति तृतीयः सर्गः श्रूयताम्।