काले गते किञ्चित्, केशिन्या सगरस्य प्रथमोऽपत्यः समुत्पन्नः, असमञ्जा इति ख्यातिम् आप्नोत्। सुमतिः तु, पुरुषश्रेष्ठ, कुम्भसम्भूतं गर्भं प्रसूता, यतः षष्टिसहस्राणि पुत्राणि तस्यां विदारितायां निर्गतानि। तान् सर्वान् स्नुष्याः स्नेहपूर्णाः स्त्रियः सर्पिषा पूरितेषु कुम्भेषु पालयामासुः; कालान्तरे सर्वे त एव युवानः अभवन्। एवं सगरः कालान्तरे षष्टिसहस्राणि रूपयौवनसम्पन्नानां पुत्राणि अलभत्। तस्य तु ज्येष्ठः पुत्रः असमञ्जा, पुरुषर्षभ, बालान् आदाय सरयूनदीजलानि क्षिपन्, रघुनन्दन, दृष्ट्वा तेषां निमज्जनं सदा हसन्, पापकर्मा सज्जनानाम् अवरोधकः बभूव। सः नागरिकाणां अहिते प्रवृत्तः, पितृणा नगरात् निष्कासितः। अस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः, सर्वैः जनैः प्रियः, सौम्यवाक्, समये बुद्धिमान् अभवत्। सगरः, पुरुषसत्तम, महायज्ञस्य कर्तुम् संकल्पम् अकरोत्। तेन निश्चयेन राजा, गुरुभिः सहितः, वैदिकं कर्म प्रवर्तयामास। एतेषां चरित्रस्य शेषं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छन् रामः, विश्वामित्रस्य कथा समाप्त्यन्ते श्रुत्वा, हृष्टः सन्तुष्टः स महर्षिं ज्वलनसन्निभं वाक्यम् अब्रवीत्— "भगवन्, मम पितामहस्य सगरस्य यज्ञः कथम् सम्पूर्णः अभवत्, विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि, शुभम् भवतु।" तदा विश्वामित्रः, रामस्य वचः श्रुत्वा, हृष्टः स्मयमानः कौतूहलसम्पन्नः काकुत्स्थं प्रति उवाच— "राम, महात्मनः सगरस्य ऐतिहासिकां कथां विस्तरेण शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवाञ् नाम्ना प्रसिद्धः। तौ विंध्यपर्वतम् प्राप्तौ, परस्परं विलोकयन्तौ, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, स यज्ञः अभवत्। स प्रदेशः, पुरुषसिंह, यज्ञकर्मणां परमं स्थानम् इति ख्यातः। तत्रैव, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सगरस्याज्ञया अश्वस्य रक्षणे स्थितः। तस्य यज्ञस्य काले, इन्द्रः राक्षसीरूपं गृहीत्वा, यजमानस्य अश्वं अपाहरत्। अश्वस्य तु ह्रियमानस्य, काकुत्स्थ, महात्मनः— सर्वे द्विजातयः यजमानं प्रति ऊचुः— 'एष यज्ञीयः अश्वः यज्ञकाले शीघ्रं नीयते।' 'काकुत्स्थनन्दन, चौरं हत्वा अश्वं प्रत्याहर; अन्यथा यज्ञे दोषः उत्पत्स्यते, सः सर्वेषां अनर्थाय भविष्यति।' 'एवमस्तु, राजन्, यथा यज्ञः सम्पूर्णः स्यात्।' इति वाक्यं सभायां शृत्वा, राजा स्वपुत्रेभ्यः षष्टिसहस्राणि वाक्यम् अब्रवीत्— 'न पश्यामि अन्यं मार्गं, हे पुत्राः, युष्माभिः राक्षसान् अन्विष्य अश्वं प्रत्यानेतव्यम्।' 'अहं महायज्ञे निमग्नः, मन्त्रैः शुद्धः, ऋत्विग्भिः सहितः। अतः, पुत्राः, सर्वत्र विचिनुत; शुभम् भवतु।' 'समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं परिभ्रम्य, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णां देशं विचिनुत।' 'यावत् अश्वस्य पदचिह्नानि दृश्यन्ते, तावत् भूमिं खनित्वा तं चौरं ममाज्ञया अन्विष्यत।' 'अहं दीक्षितः पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सहितः अत्रैव स्थास्यामि यावदश्वः न लभ्यते। शुभम् भवतु।' ते सर्वे राजपुत्राः, बलवन्तः प्रमुदिताः च, पितुः आज्ञया पृथिवीं विचिन्वन्तः निर्गच्छन्। पृथिवीं सम्यक् विचिन्वन्तः, अश्वं न लभित्वा, वज्रसमानभुजबलैः भूमिं विदारयन्तः, पुरुषसिंह, योजनं योजनम् अतिक्रम्य भूमिं विविव्युः। विद्युत्समप्रहरीभिः शूलैः, भीष्णैः हलैः भूमिं विदारयन्तः, भूमिः निनादमकरोत्, रघुनन्दन। सः शब्दः गजानां, दानवानां, भीमकायानां राक्षसानां च वधसमये उत्पन्नशब्दवत् आसीत्, रघुनन्दन। ते भूमिं षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशम् अगच्छन्, राम। एवं, नरशार्दूल, राजपुत्राः सर्वत्र पृथिवीं खनित्वा, पर्वतसमाकीर्णां जम्बूद्वीपं विचिन्वन्तः, सर्वं व्याप्तवन्तः। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वासुरनागैः सहिताः, उद्विग्नचित्ताः, पितामहम् उपगम्य, भीताः, सन्निपत्य, वाक्यम् ऊचुः— 'भगवन्, सगरस्य पुत्रैः सर्वा भूमिः खन्यते, जलचराः महात्मानः च बहवः विनश्यन्ति।' 'यज्ञकारणः अश्वः केनचित् नीयते; अतः सर्वे प्राणी सगरपुत्रैः पीड्यन्ते।' एवं देववचनं श्रुत्वा, पितामहः ब्रह्मा, महाबलान् तान् शान्त्वयन्निव, मृत्युबलविमूढान्, प्रत्युवाच। 'एषा सर्वा भूमिः प्राज्ञस्य वासुदेवस्य; सा माधवपत्नी, स एव भगवाञ् स्वामी। कपिलरूपं गृहीत्वा सः सततम् एतां पृथिवीं धारयति; तस्य कोपाग्निना सगरपुत्राः दग्धाः भविष्यन्ति।' एवं सगरवंशस्य अद्भुतं चरित्रं सुसम्प्राप्तम्।