हनुमान् तदा सुगन्धिभिः प्रियङ्गुवृक्षैः, निपैः, सप्तच्छदैः, आसनैः, कोविदरैः, प्रस्फुरद्भिः करवीरैः च शोभितं वनं दृष्टवान्। पुष्पैः पूर्णान्, किञ्चित् कुसुमितान्, तेषां शिखराणि वातेन चलितानि, पक्षिणः तत्र विकीर्णाः, तान् वृक्षान् अपश्यत्। हंसैः, बकैः च पूर्णानि सरांसि, पद्मैः, शतदलैः आच्छादितानि, रम्यक्रीडास्थलानि, विविधानि तडागानि च दृष्टवान्। बलवान् कपिः बहुविधैः फलपुष्पवृक्षैः विभूषितं, सर्वकालेषु फलपुष्पवतीम् उद्यानशोभाम् अपश्यत्। सः रावणेन शासनां प्राप्तां, पद्मशतदलैः पूर्णानि सरोवरैः शोभितां, रम्यां लङ्कां समीपगतवान्। सीताहरणात् प्रभृति रावणस्य रक्षायाः अधीनां, सर्वतः तीक्ष्णधनुष्मद्राक्षसैः संवृताम् अपश्यत्। सुवर्णपरिखायाः परितः, पर्वतानि मेघानिव गृहेषु, शोभमानां महतीं पुरीं दृष्टवान्। शुक्लवृत्तपथैः, शतशः प्रासादैः, पताकाध्वजैः उज्ज्वलितां, लङ्कां अपश्यत्। दिव्यसुवर्णद्वारैः, लताश्रृङ्खलाभिः, देवपुरीव दीप्तां लङ्कां दृष्टवान्। गिरिशिखरे स्थितां, शुक्लप्रासादैः शोभितां, आकाशे सञ्जातां इव लङ्कां दृष्टवान्। राक्षसराजेन रक्षितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे तिष्ठतीं इव लङ्कां हनुमान् अपश्यत्। तस्याः पार्श्वे रक्षसा: कटिबन्धः इव, जलाशयाः वस्त्राणि इव, आयुधैः, स्तम्भैः, भूषणैः इव युक्तां लङ्कां दृष्टवान्। कपिः उत्तरद्वारं प्राप्त्वा, लङ्कां विश्वकर्मणा निर्मितां, मनसैव कृतां इव विचिन्त्य अपश्यत्। तत्र उच्चप्रासादैः कैलासधामसदृशैः, आकाशं चित्रयन्तीमिव, दिवम् ध्रियन्तीमिव लङ्कां दृष्टवान्। तीक्ष्णराक्षसैः पूर्णां, भोगवतीं सर्पैः इव, अगम्यां, सुविस्तारितां, निर्मलां, पूर्वं कुबेरनिवासितां लङ्कां दृष्टवान्। बहुभिः तीक्ष्णराक्षसैः, शूलपट्टिशधारिभिः, दंष्ट्रिभिः, विषसर्पसमरक्षितां गुहां इव लङ्कां अपश्यत्। तस्यां महतीं रक्षां, समुद्रं च दृष्ट्वा, रावणं च स्मृत्वा, भयंकरं शत्रुं, कपिः विचिन्तयामास। यद्यपि कपयः अत्र आगच्छेयुः, निष्फलाः स्युः; युद्धेन लङ्का न जय्याः, देवैः अपि न। यदि बलवान् राघवः अपि, दुर्गां, रावणरक्षितां लङ्कां आगच्छेत्, किं करिष्यति? राक्षसैः मध्ये न सन्धि:, न दानं, न भेदः, न युद्धम् अपि। केवलं चत्वारः शीघ्रकपयः मार्गमस्ति — वालिपुत्रः, नीलः, अहम्, च राजा बुद्धिमान्। यावत् वैदेह्याः जीवितं वा मृत्युः वा न ज्ञायते, तावत् अहम् तत्र चिन्तयिष्यामि, जनकनन्दिनीं दृष्ट्वा। ततः कपिश्रेष्ठः पर्वतशिखरे स्थित्वा, रामस्य सिद्धिं क्षणं विचिन्तयामास। अनेन रूपेण अहम् राक्षसनगरं न प्रविष्टुं शक्नोमि, तीक्ष्णराक्षसैः रक्षितम्। सर्वे राक्षसाः, बलिनः, महाशक्तियुक्ताः, मया जनकीं अन्वेषयता मोडनीयाः। रूपेण दृश्येन अदृश्येन च, रात्रौ लङ्कां प्रवेष्टव्यम्, उचितकाले, महत्कार्यसिद्धये। तां दुर्गां, देवदानवैरजेतुम् अशक्यां लङ्कां दृष्ट्वा, हनुमान् पुनः पुनः श्वसन् विचिन्तयामास। किं विधिना मैथिलीं, जनकनन्दिनीं, रावणेन अदृष्टां, अहम् पश्येयम्? कथं रामस्य कार्यं न नश्येत्? एकाकी गुप्तया जनकनन्दिनीं द्रष्टव्यम्। स्थानकालविरोधे प्रयोजनानि नश्यन्ति, भीरुं दूतं सम्प्राप्य, यथा अन्धकारः सूर्ये उदयति। यत् विवेकतः लाभहानिविचारं कृतं, तदपि प्रयोजनं नाशयति चेत् न शोभते; दूताः स्वबुद्धिमन्तः इति मन्यन्ते, तत्र कार्यं नाशयन्ति। कथं कार्यं न नश्येत्, कथं भीरुत्वं न जायेत, कथं समुद्रस्य अतिक्रमणं निष्फलं न स्यात्? यदि अहम् राक्षसैः दृष्टः स्याम्, कार्यं रावणाय निष्फलं, रामाय आत्मज्ञाय च निष्फलं स्यात्। राक्षसैः अनावृतः स्थातुं न शक्यते, राक्षसरूपेण अपि — अन्येन रूपेण तु किम्? वायुः अपि अत्र अनावृतः न गच्छेत्, राक्षसाणां घोरकर्मणां किञ्चित् न अप्रसिद्धम्। यदि अहम् स्वेन रूपेण गुप्तः स्थास्यामि, विनाशं प्राप्स्यामि, स्वामिनः कार्यं न नश्येत्। तस्मात् रात्रौ लङ्कां प्रवेष्यामि, लघुरूपं धृत्वा, राघवस्य कार्यसिद्धये। रात्रौ रावणपुरीं, दुराराध्यां, प्रविश्य, सर्वं गृहम् प्रवेश्यामि, जनकनन्दिनीं पश्यामि। एवं निश्चित्य, हनुमान् कपिः, वैदेहीं द्रष्टुम् उत्सुकः, सूर्यास्तं प्रतीक्षामास। सूर्ये अस्तं गते, रात्रौ आगते, वायुसुतः स्वं शरीरं संकुच्य, मृगशावकसदृशं लघुरूपं धृत्वा, अद्भुतदर्शनः अभवत्।