शृणु वै अबिनवम् सर्गं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे। बलवान् कपिः, दुस्तरं समुद्रं समतिक्रम्य, त्रिकूटशैले लङ्कां समुपस्थितः ससुखः तस्थौ। शतयोजनानि समतिक्रम्य, श्रीमान् परमवीर्यवान् कपिः, न श्रान्तः न च क्लान्तः तत्र आसीत्। स आत्मनं विचारयामास—"शतशः योजनानि अहं गन्तुं समर्थः, किम् तु समुद्रस्य शतयोजनमात्रं?" इत्येव स बलवान् कपिश्रेष्ठः, प्लवगश्रेष्ठः, शीघ्रं समुद्रं समतिक्रम्य लङ्कां प्रति ययौ। मार्गे स हरिः हरितानि उपवनानि, तमांसि गन्धयुक्तानि वनानि, मधुरसयुक्तानि दारुवनानि, पर्वतानि च समतिक्रम्य गतः। हनुमान्, कपिसार्वभौमः, तेजस्वी, वृक्षैः समाच्छादितान् पर्वतान्, पुष्पितवनानां पंक्तिम् च समीपम् अगच्छत्। स वायुपुत्रः तस्मिन् पर्वते स्थित्वा, वनानि उपवनानि मध्ये, लङ्कां शिखरे स्थितां अपश्यत्। सालवृक्षान् कर्णिकारान्, स्फुटितखर्जूरान्, प्रियालान् मुचुलिन्दान् कुटजान् केतकांश्च अपश्यत्। प्रियङ्गुं गन्धयुक्तं, निपं सप्तच्छदं, आसनं कोविदारं पुष्पितं करवीरं च अपश्यत्। पुष्पयुक्तान् वृक्षान्, कुसुमितान्, कुसुमानि प्रसवमानान्, तेषां शिरांसि वातेन चलितानि, पक्षिणः तत्र विहरन्ति अपश्यत्। हंससारसयुक्तानि सरांसि, कमलनलिनानि आच्छादितानि, रम्यक्रीडास्थलानि, विविधानि जलाशयानि अपश्यत्। बलवान् कपिः, सर्वऋतुफलपुष्पयुक्तानि विविधवृक्षैः भूषितानि उपवनानि अपश्यत्। स रावणाधिष्ठितां शोभामयीं लङ्कां, पद्मनलिनयुक्तैः खण्डैः भूषितां, समीपम् अगच्छत्। सीताहरणानन्तरं रावणेन रक्षितां, सर्वतः राक्षसैः तीक्ष्णधनुष्मद्भिः संरक्षितां अपश्यत्। शोभनापि नगरी सुवर्णपरिखायाः परिवेष्टिता, पर्वतसदृशगृहैः शरद्विद्युत्सदृशैः अपि आच्छादिता। उन्नतान्, शुक्लवर्णान् मार्गान्, शतशः शिखरैः, पताकाध्वजैः उज्ज्वलितां नगरीम् अपश्यत्। हनुमान् दिव्यसुवर्णद्वारैः, लतापंक्तिभिः शोभितां, देवपुरीसदृशां लङ्कां अपश्यत्। श्रीमान् कपिः पर्वतशिखरे स्थितां, शुक्लवर्णगृहैः, आकाशे विहायमानां लङ्कां अपश्यत्। राक्षसराजेन रक्षितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे तिष्ठतीव लङ्कां अपश्यत्। तस्य नगरीस्य पार्श्वे प्राकारगृहाणि कटिसदृशानि, विशालानि जलाशयानि वस्त्रसदृशानि, आयुधशिखरपंक्तयः भूषणसदृशानि अपश्यत्। कपिः उत्तरद्वारं प्राप्तः, मनसा निर्मितां विश्वकर्मणा कृतां लङ्कां विचिन्तयामास। कैलासप्रासादसदृशानि उन्नतानि भवनानि, आकाशं चित्रयन्ति इव, दिवं धारयन्ति इव अपश्यत्। तीक्ष्णराक्षसैः पूर्णां, भोगवतीसर्पैरिव, अचिन्त्यां, सुविनिर्मितां, निर्मलां, कूबेरपूर्वनिवासितां लङ्कां अपश्यत्। बहुभिः तीक्ष्णराक्षसैः, शूलपट्टिशहस्तैः, दंष्ट्रयुक्तैः, विषसर्पगुहायामिव रक्षितां अपश्यत्। स तस्य महान् रक्षणं, समुद्रं, रावणं च विचार्य, कपिः चिन्तयामास। "यदि कपयः अत्र आगच्छेयुः, निष्फलाः स्युः; लङ्का युद्धेन न विजयितुं शक्या, देवैः अपि। यदि दीर्घबाहुः राघवः अपि अत्र दुर्गमां लङ्कां, रावणरक्षितां, आगच्छेत्, किं करिष्यति?" इति। राक्षसैः न साम, न दानं, न भेदः, न युद्धं अपि; कोऽपि उपायः नास्ति। केवलं चारः शीघ्रकपयः—वालिपुत्रः, नीलः, अहम्, विद्वान् राजा—एतेषां उपायः अस्ति। यावत् वैदेही जीवति वा न वा, अहं तत्र चिन्तयिष्यामि, जनकनन्दिनीं दृष्ट्वा। ततः कपियूथपति पर्वतशिखरे स्थित्वा, रामस्य विजयाय क्षणं चिन्तयामास। "एतया रूपेण अहं राक्षसानां नगरीं प्रवेशितुं न शक्नोमि, तीक्ष्णराक्षसैः रक्षितां। सर्वे राक्षसाः, बलवन्तः, महाशक्तिमन्तः, मया छलितव्याः, जनकनन्दिनीं अन्वेष्टुं।" "दृश्यम् अदृश्यम् रूपं धृत्वा, रात्रौ, उचिते काले, लङ्कां प्रविशेयम्, महत्कर्म साधयिष्यामि।" इत्येवम्, हनुमान् तां दुस्तराम्, देवदानवैरपि अजेतुम् अशक्यां लङ्कां दृष्ट्वा, पुनः पुनः श्वसन् चिन्तयामास। "कथं मैथिलीं जनकनन्दिनीं रावणेन अदृष्ट्वा पश्येयम्? कथं स्वात्मनं जानाति रामस्य कार्यं न नश्येत्? एकाकी, गुप्तेन, जनकनन्दिनीं पश्येयम्।" "स्थानकालविरोधेन कार्याणि विनश्यन्ति, भीरुचारेण, यथा तमोऽपि सूर्योदयकाले।" "विवेकपूर्वकं निर्णयम् अपि, लाभहानिविचारः, यदि कार्यं नाशयति, न शोभते; स्वयम् बुद्धिमन्तः इति मन्यन्ते दूताः, कार्यं अत्र विनाशयन्ति।