हनुमान्, महाबलवान् कपिः, महासागरं दानवसर्पसमाकीर्णं महावेगप्रवाहं च लङ्घयित्वा, महोदधेः तटं समुपगम्य, दिव्यानां नगरं इव लङ्कां दृष्टवान्। तस्य गाथा श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः आरभ्यते। दुर्जयम् सागरम् अतिक्रम्य, सः वीरः त्रिकूटशिखरे लङ्कां समाश्रित्य स्थित्वा, शतयोजनम् अतिक्रम्य, निःश्वासविहीनः, श्रान्तिं न अनुभवन्, तेजस्वी कपिः तत्र स्थितः। सः विचारयामास—शतयोजनानि तु किम्, शतशः योजनानि, बहून्यपि योजनानि, मया लङ्घयितुं शक्यन्ते। अतः सः, कपिश्रेष्ठः, बलिनां अग्रगण्यः, शीघ्रगामी लङ्कां प्रति सागरम् अतिक्रम्य प्रवृत्तः। मार्गे सः हरितवनानि, गन्धयुक्तकृष्णवनानि, मधुयुक्तवनानि, पर्वतानि च अतीत्य गतः। वायुसुतः हनुमान्, कपीन्द्रः, तरुवितानैः पुष्पशालिभिः वनमालाभिः पर्वतान् समुपगम्य, तत्र स्थित्वा, वनानि उपवनानि च मध्ये, लङ्कां पर्वतशिखरे स्थितां दृष्टवान्। सः शालतरून् कर्णिकारान् पूर्णपुष्पखर्जूरान् प्रियालान् मुचुलिन्दान् कुटजान् केतकान् च अपश्यत्। प्रियङ्गुं गन्धपूर्णं, निपं सप्तच्छदं, आसनं कोविदारं पुष्पितं करवीरं च अपि दृष्टवान्। पुष्पभारान् तरून्, कुसुमितान् किञ्चित् कलिकान्, वायुसंवाहितशिखरान्, पक्षिसंकीर्णान् च अपश्यत्। हंसबकसमाकीर्णानि सरांसि, पद्मिनीः नीलपद्मानि, रम्यक्रीडास्थलानि विविधजलाशयानि च अपश्यत्। महाबलवान् कपिः, सर्ववर्षफलपुष्पयुक्तैः विविधैः तरुभिः शोभितं उपवनं अपश्यत्। सः रावणाधिष्टितां शोभामयीं लङ्कां पद्मिनीः नीलपद्मैः शोभितैः खातैः अलङ्कृतां समुपगच्छत्। सीताहरणात् रावणेन रक्षितां, सर्वतः राक्षसैः तीक्ष्णधनुष्मद्भिः संरक्षितां अपश्यत्। सा नगरी सुवर्णपरिखायाः परिवृता, पर्वतसदृशगृहैः शरद्विद्युत्सदृशैः शोभिता। तल्लग्ना ऊर्ध्ववर्णपथैः, शतशः शिखरैः, पताकाध्वजैः विमलिता। दिव्यसुवर्णद्वारैः लता-श्रेणीभिः शोभितां लङ्कां देवपुरमिव अपश्यत्। पर्वतशिखरे स्थितां, उज्ज्वलशुक्लगृहैः आकाशमिव आलिखन्तीं लङ्कां अपश्यत्। राक्षसराजेन रक्षितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे तिष्ठन्तीव लङ्कां हनुमान् अपश्यत्। तस्य नगरी, प्राकारबद्धा, तटानि जलाशयैः वस्त्रवत्, शस्त्रशिखरैः भूषणवत् अलङ्कृता। वानरः उत्तरीद्वारं प्राप्य, विश्वकर्मणः कल्पितां, मनसा निर्मितां लङ्कां विचिन्त्य। कैलासधामसदृशैः उच्चैः प्रासादैः, आकाशमिव आलिखन्तीव, दिवं ध्रियतेव शोभितां नगरीं अपश्यत्। तीक्ष्णराक्षसैः समाकीर्णां, भोगवतीव सर्पैः, अगम्यां, सुविस्तीर्णां, निर्मलां, पूर्वं कुबेरनिवासितां लङ्कां अपश्यत्। बहुभिः तीक्ष्णराक्षसैः, शूलपट्टिशधारिभिः, दंष्ट्रिभिः, विषसर्पसमाकीर्णगुहासदृशीं लङ्कां संरक्षितां अपश्यत्। महाबलवान् कपिः, तस्य महान् रक्षणं, सागरं च, रावणं च शत्रुं चिन्तयन्, विचारयामास। यदि वानराः अत्र आगच्छेयुः, निष्फलाः स्युः; लङ्का युद्धेन न जेतुं शक्या, न देवैः अपि। यदि महाबाहुः राघवः अत्र दुर्गमां रावणरक्षितां लङ्कां आगच्छेत्, किं कर्तुं शक्नुयात्? राक्षसैः न सन्धि, न दानं, न भेदः, न युद्धं; किमपि न संभवति। केवलं चत्वारः शीघ्रवानराः मार्गं पश्यन्ति—वालिपुत्रः, नीलः, अहं, धीरवान् राजा। यावत् वैदेही जीवति वा, न वा, न ज्ञातम्; तावत् अहं जनकनन्दिनीं दृष्ट्वा विचारयिष्यामि। ततः सः गजः कपिः, पर्वतशिखरे स्थित्वा, रामस्य विजयाय क्षणं चिन्तयामास। इदृशेन रूपेण अहं राक्षसानां नगरे प्रवेशितुं न शक्यः, राक्षसैः तीक्ष्णबलेन रक्षितम्। सर्वे राक्षसाः महाबलाः, महाशक्त्यः, मया जनक्याः अन्वेषणे छलितव्याः। दृश्यादृश्यरूपेण, रात्रौ, उचिते काले, लङ्कां प्रविश्य, महाकर्म सम्पादयितव्यम्। तां नगरीं, देवदानवैरजेय्यां, दृष्ट्वा, हनुमान् पुनः पुनः श्वसन्, चिन्तयामास। कथं अहं मैथिलीं जनकनन्दिनीं रावणेन अप्रदृष्टः पश्येयम्? कथं स्वात्मज्ञस्य रामस्य कार्यं न नश्येत्? एकाकी, गुप्तम् जनकनन्दिनीं द्रष्टुं यत्नं करिष्यामि। कार्याणि देशकालविरोधेन, भीरु-दूतस्य आगमे, सूर्यागमसमये तमः यथा, नश्यन्ति।