हनुमान् महाबलवान् समुद्रतीरं प्राप्त्वा, तत्र उत्तमगिरिशिखरे स्थितां लङ्कां दृष्ट्वा, तस्मिन्नेव पर्वते अवतीर्य स्वस्वरूपं संहितवान्। तेन तत्र मृगपक्षिणः सप्रमादं विक्षिप्ताः। स सागरं दानवसर्पसमाकीर्णं महावेगतरङ्गितं तीर्त्वा, महोदधितटे स्थित्वा, देवनगर्य इव लङ्कां अपश्यत्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते सुन्दरत्काण्डे द्वितीयः सर्गः प्रवक्ष्यते। अजय्यं सागरं तीर्त्वा महाबलवान् सः त्रिकूटशैले लङ्कां विश्रान्तः समुपलक्षयत्। शतम् योजनानां पारं गतः सः कीर्तिमान् परमवीर्यवान् कपिः, न श्रान्तः न च क्लान्तिं प्रपेदे। स चिन्तयामास—"शतान्यपि योजनानां गन्तुं शक्नोमि, ननु इदं निश्चितं योजनशतम् किं नु?" स बलिनां श्रेष्ठः प्लवगानां च अग्रगण्यः, वेगेन सागरं तीर्त्वा शीघ्रं लङ्कां प्रति जगाम। स मार्गे हरितानि काननानि, श्यामानि गन्धवन्ति वनानि, मधुयुक्तानि द्रुमवनानि, शैलांश्च अतिक्रम्य ययौ। स हनुमान् दीप्तिमान् कपिसत्तमः, वृक्षसमाकीर्णान् पर्वतान्, पुष्पितवनावलिनः समीपमुपागच्छत्। स तस्मिन्पर्वते स्थित्वा, वनगुल्ममध्यस्थः, वायुसूनुः गिरिशिखरे स्थितां लङ्कां ददर्श। सालान् कर्णिकारांश्च, पूर्णपुष्पितखर्जूरान्, प्रियालान् मुचुलिन्दांश्च, कुटजान् केतकांश्च अपश्यत्। प्रियङ्गून् सुरभिगन्धिनः, निपान् सप्तच्छदान्, आसनान् कोविदारांश्च, विकचकरवीरांश्च अपश्यत्। पुष्पभृतः द्रुमान्, किञ्चिद्बीजान्, वातचालितशिखरान्, विहङ्गसंकीर्णांश्च दृष्टवान्। हंसबकसंपूर्णानि, पद्मोत्पलच्छन्नानि, रम्यविहारस्थानानि, विविधानि जलाशयानि अपश्यत्। स महाकपिः विविधद्रुमैः फलपुष्पयुतैः सर्वकालविभूषितैः उद्यानानि अपश्यत्। रावणपालितां शोभनां लङ्कां, पद्मोत्पलपूरितपरिखाभिः भूषितां, उपससार। रावणेन जानक्याः हरणात् प्रभृति रक्षितां, सर्वतः भीमधन्विभिः राक्षसैः संरक्षितां अपश्यत्। सा रम्या महापुरी सुवर्णमयेन प्राकारवेष्टिता, पर्वताभैः गृहैः, शरद्गभीरमघैः इव शोभते। दीर्घशुक्लपथाभिः संवृता, शतशिखरैः विभूषिता, पताकाध्वजप्रभया दीप्तिमती आसीत्। दिव्यसुवर्णकपाटैः, लतान्तरालैः उज्ज्वलितां लङ्कां, देवनगरीमिव, हनुमान् अपश्यत्। सः कीर्तिमान् कपिः पर्वतशिखरे स्थितां, शुभशुक्लगृहैः आकाशं स्पृशन्तीमिव लङ्कां ददर्श। हनुमान् राक्षसेन्द्ररक्षितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे पतन्तीमिव लङ्कां अपश्यत्। तस्याः प्राकारप्राचीः कटिभूताः, महाजलानि वसनानि, शस्त्रशिखराभरणानि च दृष्टवान्। कपिः उत्तरद्वारमुपेत्य, विश्वकर्मणा निर्मितां, मनसा निर्मितामिव लङ्कां विचिन्तयामास। तत्र कैलाससदृशैः उच्चगृहैः, आकाशरञ्जनैः, नभः स्पृशन्तीमिव, द्यां धारयन्तीमिव अपश्यत्। भीमराक्षसैः पूर्णां, भोगवत्याः सर्पैः इव, अचिन्त्यां, सुव्यक्तां, पूर्वं कुबेरनिवासितां ददर्श। बहुभीः भीमराक्षसैः, शूलपट्टिशपाणिभिः, दंष्ट्रिभिः, विषसर्पगुहामिव रक्षितां अपश्यत्। तस्याः महतीं रक्षां, समुद्रं च निरीक्ष्य, रावणं च घोरशत्रुं चिन्तयामास। "यदि कपयः अपि अत्र आगच्छेयुः, निष्फलाः स्युः; युद्धेन लङ्का न जेतुं शक्या, नापि देवैः। यदि च महाबाहुः राघवः अपि अत्र दुर्गमां रावणरक्षितां लङ्कां आगच्छेत्, किं करोति?" इति। राक्षसैः न साम, न दानं, न भेदः, नापि युद्धं, किञ्चिदस्ति। केवलं चत्वारः शीघ्रकपयः उपायं जानन्ति—वालिसुतः, नीलः, अहं, च राजाधिराजः। यावत् अहं वैदेह्याः जीवितं न वेद्मि, तावत् अहं तत्र जानक्याः दर्शनं कृत्वा विचिन्तयिष्यामि। ततः कपिसिंहः तस्मिन्पर्वतशिखरे स्थित्वा, रामस्य सिद्धिं क्षणमिव चिन्तयामास। "अनेन रूपेण अहं राक्षसपुरीं प्रवेष्टुं न शक्नोमि, भीमबलैः राक्षसैः रक्षितां। सर्वे राक्षसाः महाबलपराक्रमसमन्विताः, मया विप्रमोक्तव्याः, जानक्याः अन्वेषणे। दृश्यरूपेण अदृश्यरूपेण च, रात्रौ, युक्तसमये, मम महत्कर्म साधयितुं लङ्कां प्रवेष्टव्यम्। दृढां, दुष्प्राप्यां, सुरासुरैरपि अजेतुं शक्यां लङ्कां दृष्ट्वा, हनुमान् पुनः पुनः श्वसन् चिन्तयामास। "कथं अहं मैथिलीं, जनकात्मजां, रावणेन अदृष्टः पश्येयम्? कथं स्वात्मवित् रामस्य कार्यं न नश्येत्? एकाकी रहसि जनकात्मजां द्रष्टव्या," इति। एवं स महाकपिः, लङ्कायाः सौन्दर्यं, रक्षां, रावणं च चिन्तयन्, कार्यसिद्ध्यर्थं स्ववपुर्धारणं, रूपविकल्पं च निश्चितवान्।