हनुमान् शाखामृगश्रेष्ठः स्वर्गात् मालयगिरिगुल्मैः विविधैः वृक्षैः शोभितं द्वीपं अवलोकयन् अवतरति स्म। स समुद्रं, तीरप्रदेशान्, तटस्थवृक्षान्, अपि च समुद्रपत्नीः मुखानि अपश्यत्। तदा स आत्मनः विशालं मेघसन्निभं रूपं दृष्ट्वा, आत्मनिग्रहवान् बुद्धिमान्, आकाशं इव आवृतं मन्यते स्म। महात्मा विचारयामास—यदि राक्षसाः मम वृध्दिमत् वेगं च रूपं पश्येयुः, तदा ते मयि कुतूहलिनः स्युः। ततः स महागिरिसदृशं शरीरं संकुच्य स्वाभाविकं रूपं पुनः प्राप्य, शान्तः विमुक्तमोहः अभवत्। रूपं अत्यल्पं कृत्वा हनुमान् स्वभावस्थितः त्रिभिः पादैः मार्गं ययौ, हरिः बलिं बलं हरन् इव। विविधं रमणीयं रूपं धृत्वा स समुद्रतीरं प्राप्तः, अन्यैः अकल्प्यं रूपं धारयन्, आत्मनिष्ठः लक्ष्यपरायणः, दृश्यं निरीक्षते स्म। ततः लम्बागिरिशिखरे, केतक-उदालक-नारिकेलवृक्षैः युक्ते, मेघगणसन्निभः महात्मा तत्र अवतरति स्म। समुद्रतीरं प्राप्त्वा, उत्तमगिरिशिखरे स्थितां लङ्कां दृष्ट्वा, स वानरः तं गिरिं अवतीर्य रूपं त्यक्त्वा, मृगपक्षिणः विस्मितः कृतवान्। सागरं दानव-भुजगसमाकीर्णं महोर्मिसंयुक्तं अतिक्रम्य, महातीरं प्राप्त्वा, लङ्कां सुरपुरमिव दृष्ट्वा। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः श्रोतवः। दुर्जयम् समुद्रं अतिक्रम्य, बलवान् वानरः सुलभं स्थित्वा त्रिकूटशिखरे लङ्कां अपश्यत्। शतयोजनं अतिक्रम्य, यशस्वी अतिवीर्यवान् वानरः न श्रान्तः, न च किल श्वासः अभवत्। शतयोजनं समुद्रम् अतिक्रम्य, अहम् शतशः योजनानि गच्छेयम्, तस्मात् अयं समुद्रः किम्? स बलवान् प्लवंगनां श्रेष्ठः शीघ्रं लङ्कां प्रति समुद्रम् अतिक्रम्य गतवान्। स मार्गे हरितभूमिः, घनवृक्षाः गन्धयुक्ताः, मधुयुक्तवनानि, गिरयः च अतीतवान्। हनुमान् प्रभायुक्तः वानरश्रेष्ठः वृक्षयुक्तान् पर्वतान् पुष्पवृक्षश्रेणीः समीपं अगच्छत्। पर्वते स्थित्वा वानरसुतः वनगुल्ममध्ये लङ्कां शिखरे स्थितां अपश्यत्। स सालः कर्णिकारः, पुष्पितखर्जूरः, प्रियालः, मुचुलिन्दः, कुटजः, केतकः च अपश्यत्। स गन्धयुक्तां प्रियंगुं, निपः, सप्तच्छदः, असनः, कोविदारः, पुष्पितकरवीरः च अपश्यत्। पुष्पयुक्तवृक्षान्, कुसुमितान्, वायुसंवाहितशिखरान्, पक्षिणः विचरन्तः अपश्यत्। स हंसबकयुक्तानि सरांसि, पद्मिनीः, जलकुम्भिनीः, रम्यक्रीडास्थानानि, विविधजलाशयानि अपश्यत्। महावानरः विविधवृक्षफलपुष्पयुक्तानि सर्वकालफलपुष्पवनानि अपश्यत्। स रावणपालितां शोभमानां लङ्कां पद्मिनी-कुम्भिनी-जलयुक्तपरिखाभिः अलङ्कृतां समीपं अगच्छत्। रावणेन सीताहरणात् रक्षितां, सर्वतः राक्षसैः बाणदृढैः रक्षितां अपश्यत्। रम्यां महापुर्यं सुवर्णपरिखायुक्तां, पर्वतसन्निभगृहैः, शरद्मेघसन्निभैः अपश्यत्। ऊर्ध्वग्रामपथैः सुवर्णवर्णैः, शतशिखरैः, पताकाध्वजशोभितैः अपि च अलङ्कृतां अपश्यत्। हनुमान् दिव्यसुवर्णद्वारैः, लता-श्रेणीभिः शोभितां लङ्कां सुरपुरमिव अपश्यत्। यशस्वी वानरः पर्वतशिखरे स्थितां, शुभसुवर्णगृहैः आकाशगामिनीं लङ्कां अपश्यत्। हनुमान् राक्षसराजपालितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे तिष्ठन्तीमिव लङ्कां अपश्यत्। स तस्याः प्राकारदीवारूपाणि कटिस्थानानि, विशालजलाशयानि वस्त्राणि, आयुधशिखरश्रेणयः भूषणानि इव अपश्यत्। वानरः उत्तरद्वारं प्राप्त्वा, लङ्कां विश्वकर्मणा निर्मितां, मनसैव कृतां इव चिन्तयामास। तस्याः उच्चगृहाणि कैलासधामसदृशानि, आकाशवर्णानि, दिवं धृतवतीमिव अपश्यत्। तीक्ष्णराक्षसैः पूरितां, भोगवतीमिव नागैः, अकल्प्यां, सुप्रविशुद्धां, पूर्वं कुबेरनिवासितां अपश्यत्। बहुभिः तीक्ष्णराक्षसैः, शूलपट्टिशधारिभिः, दंष्ट्रयुक्तैः, विषसर्पसंरक्षितगुहामिव रक्षितां अपश्यत्। तस्याः महरक्षणं, समुद्रं, रावणं च विचारयन्, वानरः चिन्तयामास। वानराः यद्यपि आगच्छेयुः, फलहीनाः स्युः; लङ्का युद्धेन न जय्या, न देवैः अपि। यदि महाबाहुः राघवः अपि दुर्गमां, रावणसंरक्षितां लङ्कां प्राप्त्वा, किम् कुर्यात्? राक्षसैः न सान्ति, न दानम्, न भेदः, न युद्धम् अपि। केवलं चारः शीघ्रवान् वानरः उपायः—वालिसुतः, नीलः, अहम्, बुद्धिमान् राजा च। एवं हनुमान्, वायुसुतः, लङ्कायाः सौन्दर्यं, दुर्गं, रावणरक्षणं च निरीक्ष्य, आत्मनः कार्यसिद्ध्यर्थं चिन्तयन्, तत्र स्थितः।