सर्वज्ञः महाकपिः हनुमान् तस्याः शरीरस्य प्राणस्थानानि केवलं निरीक्ष्य, तस्याः मुखं विकृतं दृष्ट्वा, वज्रसमः बलवान् कपिः पुनः पुनः स्वं शरीरं संकुच्य, महाकपिः तस्याः मुखं प्रविश्य पतितः। तदा सिद्धाः चारणाः च तं कपिं निमज्जन्तं दृष्टवन्तः। तस्याः पूर्णचन्द्रं राहुः निगिरति यथा, एवं कपिः निगीर्यमाणः आसीत्; ततः कपिः तीक्ष्णनखैः तस्याः प्राणस्थानानि विदार्य। वेगेन मनःसमानप्रभावेन सः कपिः उत्थाय, भाग्येन, धैर्येण, कौशलस्य च योगेन तां सम्हतवान्। वीरः कपिः आत्मसंयमी पुनः वेगेन वृद्धिं कृतवान्; हनुमान् तस्याः हृदयं विनाश्य, उद्विग्नं जलं पतितः। हनुमान् स्वयं स्वयम्भुवाः विनिर्मितः तस्याः विनाशाय आसीत्। तदा तां सिम्हिकां कपिना शीघ्रं आहतां पतितां च दृष्ट्वा, आकाशचारीणः प्राणीणः कपिश्रेष्ठं हनुमन्तं अभ्युवादन्। "भीमं कर्म अद्य कृतं; बलवती सींहिका त्वया हता। यदर्थं त्वं प्रवृत्तः, तं कार्यं समापय, उत्तमकपि।" "यो मनः, दृष्टिः, बुद्धिः, कौशलं च चत्वारि धारयति, यथा त्वं, तस्य कर्म न विफलम्।" इति तैः कार्यसिद्धैः सम्मानितः महाकपिः आकाशं प्रविष्टवान्, गरुडः इव सर्पभक्षकः। शतम् योजनानाम् अन्ते सर्वदिशः निरीक्ष्य, वनस्य विस्तारं दृष्टवान्। अवतीर्य, शाखान्तरगः कपिश्रेष्ठः द्वीपं विविधवृक्षैः शोभितं, मलयपर्वतः काननानि च दृष्टवान्। सः समुद्रं, तीरप्रदेशान्, तीरवृक्षान्, समुद्रपत्नीः मुखानि च अपि दृष्टवान्। स्वं विशालं मेघसदृशं रूपं दृष्ट्वा, आत्मसंयमी, विचारवान्, आकाशं इव आच्छादयन् इति चिन्तितवान्। महात्मा हनुमान् विचारयामास—"राक्षसाः मम वर्धितं रूपं वेगं च दृष्ट्वा, मयि कुतूहलं कुर्वन्ति।" ततः सः महापर्वतसदृशं शरीरं संकुच्य, स्वाभाविकं रूपं धारयन्, विमुक्तमोहः स्थितवान्। रूपं अत्यल्पं कृत्वा, हनुमान् स्वस्वरूपे स्थित्वा, त्रिः पदानि गतवान्, हरिः इव बलेः बलम् ऐश्वर्यं च हृतवान्। रम्यं विविधं रूपं धारयन्, सः समुद्रतीरं प्राप्तवान्; असाध्यं रूपं धारयन्, आत्मज्ञः, कार्यनिष्ठः, दृश्यं निरीक्ष्य। तदा दिव्ये लम्बापर्वते शृंगे, केतक, उदालक, नारिकेलवृक्षेषु मध्ये, महात्मा मेघसमः कपिः अवतीर्य। समुद्रतीरं प्राप्त्वा, लङ्कां श्रेष्ठपर्वते दृष्ट्वा, कपिः तस्मिन्नेव पर्वते अवतीर्य, रूपं त्यक्त्वा, मृगपक्षिणः उद्विग्नान् कृतवान्। दानवसर्पसमाकुलं, महावेगयुक्तं समुद्रं अतिक्रम्य, महाकपिः तीरे स्थित्वा, लङ्कां देवपुरीमिव दृष्टवान्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः प्रवर्तते। कपिः समुद्रं दुर्गं अतिक्रम्य, त्रिकूटशिखरे लङ्कां सुलभतया दृष्ट्वा स्थितवान्। शतं योजनानां अतिक्रम्य, दीप्तिमान् अतिवीर्यवान् कपिः, न श्रान्तः, न श्वासितः, तत्र क्लेशं न अनुभूतवान्। "शतानि योजनानाम् अतिक्रमितुं शक्यं मया; तस्माद् किम् एतत् समुद्रं शतं योजनान्?" इति विचार्य, बलिनां श्रेष्ठः, प्लवगानां अग्रगण्यः, शीघ्रं लङ्कां प्रति समुद्रं अतिक्रम्य गतवान्। सः हरितानि तृणानि, तमांसि गन्धयुक्तानि वनानि, मधुयुक्तानि काननानि, पर्वतान् च मार्गे अतीत्य गतवान्। हनुमान् दीप्तिमान् कपिश्रेष्ठः, वृक्षैः आच्छादितान् पर्वतान्, पुष्पितवनान् च समीपं अगच्छत्। तस्मिन्नेव पर्वते स्थित्वा, वनानि उपवनेषु मध्ये, वायुसुतः लङ्कां शिखरे स्थितां दृष्टवान्। सः सालवृक्षान्, कर्णिकारान्, पूर्णपुष्पितखर्जूरान्, प्रियालान्, मुचुलिन्दान्, कुटजान्, केतकान् च दृष्टवान्। प्रियङ्गुं गन्धयुक्तं, निपवृक्षान्, सप्तच्छदान्, आसनान्, कोविदारान्, पुष्पितकरवीरान् च अपि दृष्टवान्। पुष्पयुक्तान् वृक्षान्, कुसुमितान्, कुसुमान् अपुष्पितान्, वातेन कम्पितमस्तकान्, पक्षिणः तत्र विहरन्तः दृष्टवान्। हंससारसैः पूर्णानि, पद्मोत्पलच्छन्नानि, रम्यक्रीडास्थलानि, विविधजलाशयानि च दृष्टवान्। महाकपिः विविधवृक्षैः शोभितानि, सर्वकालफलपुष्पयुक्तानि उद्यानानि दृष्टवान्। रावणेन शासनितां शोभामयीं लङ्कां, पद्मोत्पलपूरितखातान् शोभितां दृष्ट्वा समीपं अगच्छत्। सीताहरणानन्तरं रावणेन रक्षितां, सर्वतः राक्षसैः भीमधनुष्मद्भिः संरक्षितां दृष्टवान्। रम्यं महापुरं सुवर्णपर्वतसदृशं, शरद्भूतमेखलाभिः वृतं, गृहाणि पर्वतसदृशानि, शरद्भूतमेघसदृशानि च दृष्टवान्। उन्नतान्, शुक्लान् मार्गान्, शतशः प्रासादान्, पताकाध्वजदीप्तानि च दृष्टवान्। दिव्यसुवर्णद्वारैः, लतानां पंक्तिभिः शोभितां लङ्कां देवपुरीमिव दृष्टवान्। पर्वते स्थितां लङ्कां, रम्यशुक्लगृहैः आकाशगामिनीमिव दृष्टवान्। राक्षसाधिपेन रक्षितां, विश्वकर्मणा निर्मितां, आकाशे तिष्ठन्तीमिव लङ्कां हनुमान् दृष्टवान्। एवं महाकपिः हनुमान्, बुद्ध्या, धैर्येण, कौशलस्य च योगेन, सिम्हिकां विजित्य, समुद्रं अतिक्रम्य, लङ्कां दिव्यपुरीमिव दृष्ट्वा, कार्यसिद्ध्यर्थं प्रवृत्तः आसीत्।