सागरस्य पत्न्यौ, केशिनी च सुमति, स्वैः इच्छाभिः समन्विते, ऋषेः भृगुर्वचनं श्रुत्वा, भृगुः धर्मात्मा तयोः उत्तमं वाक्यं उवाच – “यथाऽभिलषितं भवतु।” तदनन्तरं भृगुः पुनः उवाच – “एकस्य पुत्रस्य वंशपरंपरा भवतु, अथवा बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः तेजस्विनः पुत्राः भवन्तु; यः यं वरं इच्छति, स तं वरं व्रणीते।” रघुनन्दन, तस्य ऋषेः वाक्यं श्रुत्वा, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं वंशपरंपरायुक्तं पुत्रं वरं वव्रे। ततः सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, षष्टि-सहस्रं तेजस्विनः कीर्तिमन्तः पुत्रान् वरं वव्रे। ततः राजा पत्न्यौ सहितः, ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा, शिरसा प्रणम्य, स्वपुरीं प्रत्यगच्छत्। कालातीतः, केशिनी सागराय एकं पुत्रं प्रसूतवती, यस्य नाम आसमञ्जः अभवत्। सुमति तु, पुरुषश्रेष्ठ, कुम्भसमः गर्भः प्रसूतवती; तस्य विघटनात् षष्टि-सहस्रं पुत्राः उत्पन्नाः। तान् धात्र्यः घृतपूर्णेषु घटेषु पालयामासुः, कालक्रमेण सर्वे यौवनं प्राप्ताः। दीर्घकालात्, सागरस्य षष्टि-सहस्रं रूपयौवनसम्पन्नाः पुत्राः अभवन्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, सागरस्य जातः, बालान् आदाय सरयूं नद्यां क्षिपति स्म; तेषां निमज्जनं हसन् पश्यति स्म, पापं आचरन्, साधून् विघ्नयन्। नागरिकान् क्लेशयन्, तेन पितृणा नगरात् निष्कासितः; तस्य आसमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः अभवत्। स सर्वैः जनैः प्रशंसितः, सर्वेभ्यः प्रियं वदति स्म; कालक्रमेण तस्मिन् बुद्धिः उत्पन्ना। ततः सागरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुं निष्चयमकरोत्; तदर्थं राजा गुरुभिः सहितः वैदिकं कर्मारम्भयन्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे, एकत्रिंशत्-अष्टादश-सर्गस्य (अथ त्र्यष्टिर्षः सर्गः) कथा शृणु। विश्वामित्रस्य कथा-समाप्तौ, रामः तस्य वचः श्रुत्वा, हृष्टः, अग्निवत् दीप्तिमान्, ऋषिं उवाच – “शुभं भवतु, ब्रह्मन्, एषा कथा विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि – मम पूर्वजः सागरः कथं यज्ञं समापयत्?” तस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः काकुत्स्थं हर्षमूर्तिः स्मितं कृत्वा उवाच – “राम, महात्मनः सागरस्य कथा विस्तारतः शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवद् नाम प्रसिद्धः आसीत्। सागरः विन्ध्यपर्वतं आगम्य, तत्र तयोः परस्परं दृष्टिः अभवत्; तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, तत्र यज्ञः अभवत्। सा भूमिः, पुरुषसिंह, यज्ञकर्मणि महती; तत्र काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सागरस्य इच्छानुसारं अश्वं पालयति स्म। तस्य यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा, यजमानस्य अश्वं चोरयामास। अश्वः तेन नीतः; तं दृष्ट्वा, काकुत्स्थ, महात्मा – तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं ऊचुः – “एष यज्ञीयः अश्वः शीघ्रं नीयते। काकुत्स्थ, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा दोषः यज्ञे उत्पद्येत्, सर्वेषां अनर्थं करिष्यति।” “एवमस्तु, राजन्, यज्ञः अनवद्यः भवतु।” तेषां वचः श्रुत्वा, राजा षष्टि-सहस्रं पुत्रान् उवाच – “नरश्रेष्ठ, अन्यः मार्गः न दृश्यते, राक्षसान् अन्वेषयन्तु। अहं यज्ञे संनद्धः, मन्त्रैः शुद्धः, ऋत्विग्भिः सेवितः; तस्मात्, पुत्राः, सर्वत्र अन्वेषयन्तु। शुभं भवतु। समुद्रपरिवृतां भूमिं अन्वेषयन्तु, प्रत्येकः एकयोजनं विस्तारं गच्छतु। यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र भूमिं खनन्तु, चोरं अन्वेषयन्तु। अहं पौत्रैः ऋत्विग्भिः च सह, अश्वस्य प्राप्तिपर्यन्तं अत्र स्थास्यामि। शुभं भवतु।” ते सर्वे राजपुत्राः, वीर्यवन्तः, हृष्टाः, पितुः आज्ञया भूमिं प्रविश्य, सर्वत्र अन्वेषणं आरभन्त। भूमिं सर्वां विचिन्वन्तः, अश्वं न प्राप्य, प्रत्येकः एकयोजनं विस्तारं भूमिं वज्रसमानभुजैः विदार्य, पुरुषसिंह, भूमिं विदारयन्ति। विद्युद्वत् शूलैः, भीषणैः हलैः भूमिं विदारयन्ति; भूमिः गर्जति, रघुवंशानन्दन। गजैः, राक्षसैः, दैत्यैः हन्यमानैः समं शब्दः आसीत्, रघुनन्दन। भूमिं षष्टि-सहस्रं योजनं विदार्य, रासातलप्रदेशं प्राप्ताः, राम। राजा, भूमिं सर्वत्र खनन्तः, पुत्राः जम्बूद्वीपं पर्वतानां समूहैः पूर्णं विचिन्वन्ति। तदा सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, नागाः, मनः क्षुब्धाः, ब्रह्माणं समीपं जग्मुः। भीताः, तं महात्मानं प्रसादं याचन्तः, ब्रह्माणं वदन्ति – “भगवन्, सागरस्य पुत्रैः भूमिः सर्वत्र खन्यते, जलनिवासिनः महान्तः प्राणीः बहवः हन्यन्ते।