राजर्षेः सगरस्य द्वे पत्न्यौ बभूवतुः—केशिनी च सुमतिश्च। तयोः भगवतः भृगोराश्रमं सम्प्राप्तयोः, सगरस्य वंशवृद्ध्यर्थं सुतप्राप्तिकामे, स्नेहात् प्रार्थनां कृतवत्यौ। तदा महर्षिः भृगुः ताभ्यां प्रत्युवाच—"एकस्यां पत्न्यां एकः पुत्रः भविष्यति, यः वंशधरः भविष्यति; अन्यस्यां तु षष्टिसहस्राणि पुत्राणां भविष्यन्ति।" तस्य वचनेन तुष्टे ताः राजकन्ये हस्ताञ्जलिं कृत्वा हर्षसमन्विते महर्षिं प्राञ्जलिके समभाषेताम्—"भगवन्, कस्यां एकः पुत्रः भविष्यति, कस्यां वा बहवः? तद् वद, भगवन्; तव वचनं सत्यमस्तु।" तयोः वाक्यं श्रुत्वा धर्मात्मा भृगुः प्रहृष्टः प्रत्युवाच—"यथेष्टं भवतु; यथाकामं वरं वृणीताम्। एकायै वंशधरः पुत्रः, अन्यायै बलवन्तो यशस्विनः पुत्राः—यथाकामं वरं वृणीताम्।" एवं मुनिवाक्यं श्रुत्वा, रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ वंशधरं पुत्रमेकं वव्रे। ततः सुमति सुपर्णस्य भगिन्येकषष्टिसहस्रं बलवतां यशस्विनां पुत्राणां वरं वव्रे। ततः ताः मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा प्रणम्य, राजा पत्न्योभिः सहितः स्वनगरं प्रतस्थे। कालेन केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं जनयामास, सः असमञ्ज इति ख्यातिं लेभे। सुमति तु, पुरुषव्याघ्र, कुम्भसम्भूतं गर्भं प्रसूता, तस्मात् छिद्यमाने षष्टिसहस्राणि पुत्राणि निर्गतानि। तांश्च धात्र्यः सर्पिषा पूरितेषु घटेषु स्थापयित्वा पालयामासुः, कालान्तरे सर्वे युवा अभवन्। एवं कालेन सगरस्य षष्टिसहस्राणि युवानः रूपसम्पन्नाः पुत्रा अभवन्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः असमञ्जः, नरश्रेष्ठ, बालान् गृहीत्वा सरयूनदीं क्षिपन् विलसन् तेषां मरणे हसति स्म; सः सदैव पापकार्यं कुर्वन् साधूनाम् उपद्रवः बभूव। सः जनान् क्लेशयन् पितुना नगरात् निष्कासितः। अस्य पुत्रः अंशुमान् नाम महाबलः जातः। सः सर्वैः जनैः प्रियः, सर्वेभ्यः मधुरं भाषमाणः, काले बुद्धिमान् अभवत्। तदा सगरोऽपि, नरश्रेष्ठ, यज्ञकर्मणि संकल्पमकरोत्; मन्त्रैः शुद्धः, आचार्यैः सहितः, वैदिकीयं कर्म समारब्धुम् उद्यतवान्। एवमेव श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा विश्वामित्रस्य कथा-समाप्तौ वचः श्रुत्वा, रामः हृष्टः प्रज्वलिताग्निसदृशः मुनिं प्राह—"भगवन्, मम पूर्वजः सगरः यज्ञं कथं समापयत्, इति विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि।" विश्वामित्रः, राघव, रामस्य वचनं श्रुत्वा, हृष्टः स्मयमानः काकुत्स्थं प्रति उवाच—"राम, महात्मनः सगरस्य कथा विस्तारतः शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवान् नाम कीर्तिमान् आसीत्। सगरः हिमवन्तं प्रति विंध्याचलं प्राप्तः, तत्र परस्परं दृष्ट्वा, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, यज्ञः प्रवृत्तः। स क्षेत्रं, पुरुषसिंह, यज्ञकर्मणि अतीव पुण्यम्। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सगरस्य आज्ञया अश्वमेधस्य अश्वं पालयामास। तस्मिन्नेव यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं गृहीत्वा यजमानस्य अश्वं चोरयामास। अश्वः नीयमानः, काकुत्स्थ, महात्मना— तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं प्राहुः—"अयं यज्ञीयः अश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थ, चोरं हत्वा अश्वं प्रत्यानीय, अन्यथा यज्ञे दोषः स्याद्, सर्वेषां अनिष्टं स्यात्।" "एवं कुर्यात्, राजन्, यथा यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।" ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा, राजा षष्टिसहस्राणि पुत्राणि अवदत्—"न पश्यामि अन्यं मार्गं, पुत्राः, युष्माभिः विना; राक्षसान् अन्वेष्यत। अहं मन्त्रशुद्धेनानेन महायज्ञे व्यस्तः, ऋत्विजः महर्षयः च मया सहिताः; तस्मात्, पुत्राः, सर्वत्र विचिन्वन्तु। शुभं वो अस्तु। समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं परिधावत, प्रत्येकः योजनेन विस्तीर्णां देशं अन्वेष्यत। यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र भूमिं खनन्तः चोरं ममाज्ञया अन्वेष्यत। अहं दीक्षितः पौत्रैः ऋत्विजः च सहितः अत्र स्थास्यामि यावदश्वः न लभ्यते। शुभं वो अस्तु।" ते सर्वे राजपुत्राः, बलवन्तः प्रमुदिताः, पित्राज्ञया पृथिवीं सम्प्रस्थिताः, राम। सर्वां पृथिवीं विचित्य अश्वं अलभमानाः, ते महाबलाः, प्रत्येकः योजनेन विस्तीर्णां भूमिं वज्रसारभुजैः विदारयन्तः, पुरुषसिंह, भूमिं विदारयामासुः। ते मेघवज्रनिपातसदृशैः शूलैः, भीषणैः हलैः च, भूमिं विदारयन्तः, भूमौ निनादमकुर्वन्, रघुनन्दन। सः शब्दः गजानां, दानवानां, भीमकायानां राक्षसानां च वधसमये यथा, तथा बभूव। रघुनन्दन, ते भूमिं षष्टिसहस्रयोजनं विदार्य, उत्तमं रसातलप्रदेशं जग्मुः, राम। एवं, नृपश्रेष्ठ, राजपुत्राः सर्वत्र भूमिं विदारयन्तः, पर्वतसमाकीर्णां जम्बूद्वीपां विचरन्तः।