यदा महर्षिः तानि उत्तमानि वचनानि अवदत्, तदा तस्य शिष्यः हर्षेण तानि स्वीकृतवान्, गुरुश्च तेन तुष्टः अभवत्। ततः स ऋषिः तस्मिन् पुण्यस्थले विधिवत् स्नानं कृत्वा, तद्वृत्तान्तं चिन्तयन् आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तस्य अनुशासनीयः विद्वान् शिष्यः भारद्वाजः पूर्णकलशं गृहीत्वा गुरुमनुगतः। ततः शिष्येण सह आश्रमं प्रविश्य धर्मज्ञः स महर्षिः अन्यैः संवादैः संलापं कृत्वा ध्यानाय उपाविशत्। तस्मिन्नेव काले लोकानां स्रष्टा चतुर्मुखः तेजस्वी स्वयं ब्रह्मा तं श्रेष्ठं मुनिं द्रष्टुम् आगतः। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा शीघ्रं उत्तिष्ठन्, वाक्यम् निगृह्य, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयेन तिष्ठन्, सपरं विस्मयं जगाम। स तं देवं पाद्येन अर्घ्येण आसनेन च सत्कारं कृत्वा, सम्यक् प्रणम्य, कुशलप्रश्नं च अपृच्छत्। भगवाँस्तु तस्मिन् पूजिते आसने उपविष्टः, मुनये वाल्मिकये अपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणः अनुमतिं प्राप्य, सापि मुनिः उपाविशत्; उपविष्टे तस्मिन्सर्वभूतेश्वरः साक्षात् उपस्थितः। तदानीं वाल्मीकिः तद्वृत्तान्ते मनः निवेश्य, तेन दुष्टात्मना क्रूरकर्मणा कृतं पापम् आलोक्य, ध्यानमगात्। स प्रियस्वरेण क्रौञ्चेन विहङ्गेन निरपराधेन हतस्य शोकं स्मरन्, पुनः तस्य क्रौञ्च्याः विलापार्थं इदं श्लोकं जगौ। पुनः शोकविषादेन मनः प्रविष्टः सन्, ब्रह्मा स्मितपूर्वकं तम् अग्रजं मुनिं इदं वचनम् अब्रवीत्— "एषः श्लोकः यथारूपः तिष्ठतु; अत्र मन्थनस्य आवश्यकता नास्ति। मम इच्छया, हे मुनिवर, एषा सरस्वती त्वयि उत्पन्ना। त्वं राघवस्य अखिलं चरितं धर्मज्ञस्य बुद्धिमतः लोके रचय।" "यद् नारदात् श्रुतं तत्त्वतः, तस्य धीरस्य रहस्यं च प्रकाशं च सर्वं आख्याहि। यद् रामस्य सौमित्रेः राक्षसानां च वैदेह्याः च यद् यद् अभूत्, प्रकटं रहस्यम् वा— तत् सर्वं त्वयि प्रकटं भविष्यति; असत्यं ते वाक्ये न प्रविश्यति। त्वं रामस्य पुण्यं चरितं छन्दोबद्धं रमणीयं च रचय, यावत् पर्वतान् नद्यः च पृथिव्यां तिष्ठन्ति। यावद् राघवस्य चरितं त्वया कृतं प्रवर्तते, तावत् रामायणकथा लोकेषु प्रवर्तिष्यते। तावत् त्वं ऊर्ध्वे अधस्तात् च लोकेषु निवत्स्यसि।" इत्युक्त्वा भगवत् ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः, महर्षिः च शिष्यैः सहितः विस्मयेन तस्थौ। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं गायन्तः, हृष्टाः विस्मिताश्च अभवन्। यः श्लोकः महर्षिणा छतुर्द्रशे छन्दसि गीयते, तस्य पुनः पुनः गायनेन शोकः श्लोकार्थत्वं प्राप्तः। तदा शुद्धचित्तस्य वाल्मिकेः मनसि निश्चयः उत्पन्नः— "एवं श्लोकैः अखिलं रामायणं रचयिष्यामि" इति। स धर्म्यैः अर्थैः पदैः च, हृदयस्पर्शैः रमणीयैः च, रामस्य कीर्तिं निर्माय, शतानि शतानि सममितानि श्लोकान् रचयामास। समासविभक्त्यर्थयुक्तैः मधुरैः सुबद्धैः वाक्यैः च, मुनिना रचितं दशग्रीववधं राघवस्य आख्यानं शृणुत। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रोतव्यः। स सर्वाणि वृत्तानि धर्मार्थसमन्वितानि श्रुत्वा, पुनः तस्य धीमतः वृत्तान्तं स्पष्टं अन्विच्छति। स मुनिः आपोऽभिषिच्य, कुशान् पूर्वाग्रान् उपविष्टः, अञ्जलिं कृत्वा धर्मतः वृत्तान्तं पृच्छति। स सर्वं हर्षं भाषणं गमनं कर्म च धर्मबलेन सम्यक् पश्यति। यानि यानि रामस्य सत्यस्य वनगमनकाले भार्यया भ्रात्रा च सह अभवन्, तानि सर्वाणि विचिन्तयामास। ततः योगयुक्तः स धर्मात्मा यथाफलम् हस्ते दृश्यते, तथा भूतानि अतीतानि पश्यति। सर्वं तत्त्वेन दृष्ट्वा, महान् बुद्धिमान् सः रामस्य रमणीयं चरितं रचयितुम् उद्यतः अभवत्। कामार्थधर्मगुणयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तारितं सर्वजनमनोरमं सागरमिव रत्नपूर्णं आख्यानं सः रचयामास। यथा पूर्वं नारदेन महर्षिणा आख्यायितं, तथा तेन पुण्यात्मना रघुवंशस्य कथा रचिता। रामस्य जन्म, वीर्यम्, सर्वेषां प्रियता, प्रजासु सौम्यता, क्षमा, दाक्षिण्यं, सत्यव्रतता च— नानाविधाः अद्भुतकथाः, विश्वामित्राय साहाय्यम्, जानक्याः विवाहः, धनुषः भङ्गः— रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता— रामस्याभिषेकविघातः, वनवासः, राज्ञः शोकः विलापः, तस्य स्वर्गगमनं च— जनस्य शोकः, तेषां विसर्जनं, निषादाधिपेन संवादः, सारथेः निवर्तनं— गङ्गातरणं, भारद्वाजसमीपगमनम्, तेन अनुमतिः, चित्रकूटदर्शनं च— एवं वाल्मीकिना धर्म्यं रमणीयं च रामायणम् आसीत्।