इन्द्रं देवानां पतिं पूर्णतुष्टं दृष्ट्वा स सुमहान् पर्वतः परमं हर्षं प्राप्तवान्। स पर्वतः वरं लब्ध्वा तत्रैव स्थित्वा, हनूमांश्च तु तस्मिन्निमिषमात्रेणैव सागरं तीर्त्वा गतवान्। ततो देवा गन्धर्वैः सिद्धैः परमर्षिभिः सह सुरसां सूर्यसमप्रभां नागमातरं अब्रुवन्—"एष पवनसुतः श्रीमान् हनूमान् नाम, सागरं तरति। त्वं तस्य क्षणमेकं विघ्नं कुरु।" "त्वं भीषणरूपं धारय, महागिरिसमं, घोरदंष्ट्रं पिंगललोचनं, व्योम्नि व्याप्नुवन्तं मुखं च कुरु।" "वयं तस्य बलमिच्छामः, तस्य च पराक्रमस्य वृद्धिं द्रष्टुम् इच्छामः। स त्वां कञ्चिदुपायेन जयेत्, अथवा विषादं गच्छेत्।" इत्येवं उक्ता सा सुरसां देवैः पूजिता, तत्रैव सागरे राक्षसीं रूपं धारयामास। सा विकृताकारा, सर्वजनभीषणी, तत्र विहायसा गच्छन्तं हनूमन्तं प्रतिरोध्य वचनमिदमुवाच—"त्वं मम भक्ष्यत्वेन देवैः नियुक्तः, कपिश्रेष्ठ, प्रविश मे मुखम्।" "मम कदाचिद्ब्रह्मणा वरः दत्तः—'त्वं शीघ्रगामिनी भूहि' इति।" इत्युक्त्वा सा विशालं व्योम्नि व्याप्नुवन्तं मुखं प्रसार्य पवनसुतं पुरतः स्थितवती। एवं सुरसया संबोधितः हनूमान् प्रहृष्टमुखः प्रत्युवाच—"रामो दशरथात्मजः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह दण्डकारण्यं प्रविष्टः।" "स तु कार्यान्तरनिष्ठः, राक्षसैः शत्रुबन्धनः, तस्य धर्मपत्नी सीता रावणेन हृता।" "रामस्याज्ञया अहं दूतः तत्र गच्छामि; त्वं च जलनिवासिनि, रामस्य साहाय्यं कुरु।" "अन्यथा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं च धर्मात्मानं, पुनः तव मुखं प्रविश्य सत्यं वदामि।" एवं हनूमता उक्ता सुरसा कामरूपिणी प्रत्युवाच—"मम वरः एषः, कोऽपि मामतिक्रान्तुं न शक्नोति।" तं गच्छन्तं दृष्ट्वा सुरसा नागमाता हनूमन्तं परिक्षितुमिच्छन्ती पुनर्वचनमुवाच—"अद्य मम मुखं प्रविश, कपिश्रेष्ठ, अथवा न शक्नोषि गन्तुम्; ब्रह्मणा मम अयं वरः दत्तः—'त्वं शीघ्रगामिनी भूहि' इति।" विशालं मुखं प्रसार्य सा पवनसुतं पुरतः स्थितवती। एवं सुरसायाः वचः श्रुत्वा कपिश्रेष्ठः कोपं जगाम। स उवाच—"त्वं मुखं कुरु यथा मां धारयितुं शक्नोषि!" इत्युक्त्वा कोपात् दशयोजनविस्तारः जातः। तदा हनूमान् दशयोजनविस्तारः जातः; तम् एवमाकाशगं दशयोजनमायतं दृष्ट्वा सुरसा द्विगुणं विंशत्योजनमायतं मुखं कृतवती। हनूमान् त्रिंशद्योजनमायतः जातः; सुरसा चतुर्विंशत्यधिकं चत्वारिंश्योजनमायतं मुखं कृतवती। वीर्यवान् हनूमान् पञ्चाशद्योजनमायतः जातः, सुरसा षष्टियोजनमायतं मुखं कृतवती। ततः सहसा हनूमान् सप्तत्योजनमायतः जातः, सुरसा चाशीतियोजनमायतं मुखं प्रसार्य स्थितवती। हनूमान् दीप्तिमान् नवत्योजनमायतः जातः, सुरसा शतयोजनमायतं मुखं कृतवती। तस्याः सुरसायाः दीर्घजिह्वं, भीषणं, नरकस्येव, विकटं मुखं दृष्ट्वा, पवनसुतः बुद्धिमान् चिन्तयामास। ततः पवनसुतः हनूमान् मेघसंकाशः तु स्वदेहं अङ्गुष्ठमात्रं कृत्वा, तस्मिन्नेव क्षणे, तद्भीषणं मुखं प्रविश्य, ततः निर्गत्य, आकाशे स्थित्वा वचनमुवाच— "मम तव मुखं प्रविष्टं, दक्षकन्ये! तुभ्यं नमः। अधुना वैदेहीं द्रष्टुम् गच्छामि; तव वरः सत्यः अस्तु।" तं मुखात् मुक्तं राहुग्रसितशशिनमिव दृष्ट्वा, सुरसा स्वस्वरूपेण कपिं उवाच— "गच्छ, कपिश्रेष्ठ, सौम्य, यथाभिलषितं कार्यं साधय। वैदेहीं महात्मने राघवाय आनय।" तृतीयं महदद्भुतं कर्म हनूमतः दृष्ट्वा, सर्वे प्रजाः "साधु! साधु!" इत्यभ्यनन्दन्। हनूमान् अपारं सागरं वरुणालयं प्राप्त्वा, गरुडगमनेन आकाशं प्रविवेश। तस्मिन्नेव आकाशे मेघसंघातैः, विहङ्गैः, कैशिकाचार्यैः, ऐरावतैः च उपशोभितं दृष्टवान्। सिंहैः गजैः व्याघ्रैः विहङ्गमैः नागवाहनैः, शुद्धैः भूषितैः विमानैः च विराजितं तदाकाशं दृष्टवान्। स तदाकाशं अग्निसमप्रभं, वज्राहतं, पुण्यकर्मभिः स्वर्गप्राप्तैः महाभागैः सेवितं अपश्यत्। सूर्येण विचरितं, चित्रभानुना पूजितं, ग्रहैः ताराभिः सोमेन च विराजितं तदाकाशं दृष्टवान्। महर्षिभिः, गन्धर्वैः, नागैः, यक्षैः, विश्वावसुना च सेवितं, शुद्धं निर्मलं च तदाकाशं दृष्टवान्। इन्द्रगजराजेन पदातलं कृतम्, सोमसूर्यपथेन शोभितम्, प्राणिनां छत्ररूपं, ब्रह्मणा निर्मितं, तदाकाशं दृष्ट्वा। तत्र वीर्यशालिभिः विद्याधरैः सेवितं, पवनपुत्रः हनूमान् गरुडवद् वातमार्गेण गतवान्। स हनूमान् वातेन इव मेघगणान्, कर्षन्, कृष्णागुरुसंकाशान्, रक्तपीतश्वेतवर्णांश्च मेघान् अलंक्रियमानः प्रस्थितवान्।