निष्पापः सगरः महात्मा ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा महदपत्यं प्राप्स्यसीति श्रुत्वा, लोकेऽप्रतिमां कीर्तिमपि लप्स्यसे, पुरुषश्रेष्ठ इति ब्राह्मणेनोक्तः। तस्य पत्न्योः एकया एकः पुत्रः वंशधरः भविष्यति, अपरया षष्टिसहस्राणि पुत्राः प्राप्स्यन्तीति तस्य ब्राह्मणः समाचष्ट। तदा तौ राजकुमार्यौ, मुनिना तुष्टेन, कृताञ्जलिपुटेः परमं हर्षं प्राप्य, मुनिं प्रहृष्टया वाचा प्रष्टुमुपचक्रतुः—"कस्याः एकः पुत्रो भविष्यति? कस्याः बहवः पुत्राः? एतद्वयं श्रोतुमिच्छावः, भगवन्, भवतः वचनं सत्यमस्तु।" तयोः वाक्यं श्रुत्वा धर्मात्मा भृगुः उत्तमानि वचनानि प्रोवाच—"यथेष्टं भवतु युष्माकं, यं यं वरं इच्छथः। एकस्याः वंशधरः एकः पुत्रः, अन्यस्याः बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तश्च पुत्रा भवन्तु—यः यं वरं वाञ्छति, स तं वृणोतु।" रघुनन्दन, मुनिवचनं श्रुत्वा केशिनी राज्ञः सन्निधौ वंशधरं एकं पुत्रं वव्रे। ततः सुमतिः सुपर्णस्य भगिन्यपि, षष्टिसहस्राणि वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्रान् वव्रे। ततः तौ मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, शीर्षणा प्रणम्य, राजा पत्न्यौ च स्वपुरीं प्रतिनिवृत्ताः। कालेन केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं जनयामास, यः असमञ्ज इति प्रसिद्धः अभवत्। सुमतिः तु, नरश्रेष्ठ, कुम्भसम्भूतं गर्भं प्रसूतवती, तस्मात् कुम्भात् छिद्यमाने षष्टिसहस्राणि पुत्राः निर्गताः। तान् धात्र्यः घृतपूर्णेषु कुम्भेषु पालयामासुः, कालान्तरे सर्वे तारुण्यं प्राप्तवन्तः। एवं दीर्घेण कालेन सगरः षष्टिसहस्राणि रूपयौवनसम्पन्नान् पुत्रान् अलभत। सगरस्य ज्येष्ठः पुत्रः असमञ्जः, जनान् बालान् आदाय, सरयूनदीं क्षिपन्, तेषां निमज्जनं पश्यन् सदा हास्यं कुर्वन्, पापकर्मणा साधूनां विघ्नं करोति स्म। स जनपदहितविरोधेन प्रवृत्तः पितरं सगरं तेन नगरात् निर्वासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम महाबलवान् अभवत्। स सर्वैः जनैः समनुज्ञातः, सर्वेषां प्रियं वदन्, कालेन प्राज्ञः अभवत्। सगरः, नरश्रेष्ठ, महायज्ञं कर्तुमनश्चक्रे; स निश्चित्य, आचार्यैः सहितः, वैदिकं यजनं कर्तुं प्रवृत्तः। इदानीं शृणु वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः। विश्वामित्रस्य कथा समाप्त्यन्ते वचः श्रुत्वा, रामः हृष्टः, तेजस्विनं मुनिं प्राह। "मम पितामहस्य यज्ञः कथं समापितः? एतत्सर्वं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि, भगवन्।" विश्वामित्रः, रामस्य वचनं श्रुत्वा, हृष्टः स्मयमानः काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"महात्मनः सगरस्य कथा विस्तारतः शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवाँ नाम प्रसिद्धः। सगरः विंध्याचलमासाद्य, तेन सह दृष्टिं व्यधत्त। तयोर्मध्ये, नरश्रेष्ठ, स यज्ञः अभवत्। स देशः, पुरुषसिंह, यज्ञैः अत्यन्तं पूज्यः। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सगरस्याज्ञया यज्ञाश्वं पालयामास। तस्मिन्नेव यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपधारी, यजमानस्य अश्वं चौर्येण निनाय। स अश्वः नीयमानः काकुत्स्थ, महात्मना दृष्टः। तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं प्राहुः—"एष यज्ञाश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थ, चौरं हत्वा अश्वं प्रत्याहारय; अन्यथा यज्ञे दोषः स्यात्, सर्वेभ्यः अनर्थं करिष्यति।" "एवं कुरु, राजन्, यथा यज्ञः असंपूर्णः न भवेत्।" ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा राजा स्वपुत्रेषु षष्टिसहस्रेषु इदं वचनं उवाच—"मम पुत्राः, अन्यं पन्थानं न पश्यामि, राक्षसान् अन्विष्यत। अहं महायज्ञे नियुक्तः, मन्त्रशुद्धः, ब्राह्मणैः सहितः। अतः, पुत्राः, सर्वत्र विचिन्वन्तु, शुभमस्तु।" "समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिन्वन्तु, प्रत्येकः पुत्रः एकयोजनविस्तीर्णं देशं पालयतु। यत्र यत्र अश्वस्य पादचिह्नानि दृश्यन्ते, तत्र तत्र भूमिं खनित्वा चौरं ममाज्ञया अन्विष्यत। अहं, दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विजः च सहितः, यावत् अश्वः न लभ्यते, तावत् अत्रैव स्थास्यामि। शुभमस्तु।" ते सर्वे राजपुत्राः, बलवन्तः हृष्टाश्च, पित्राज्ञया पृथिवीं समन्तात् जग्मुः। भूमिं सर्वतः परिभ्रम्य, अश्वं न लब्ध्वा, ते वीर्यवन्तः राजपुत्राः प्रत्येकं एकयोजनविस्तीर्णं देशं पालयन्तः, वज्रसारभुजैः भूमिं विदारयामासुः। विद्युदिव तेजसां शूलैः, भयानकैः हलैः च, भूमिं विदारयन्तः, भूमेः निनादः गजानां, दानवानां, भीमराक्षसानां च वधसमये इव अभवत्। राघव, ते भूमिं षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं विदार्य, उत्तमं रसातलदेशं प्राप्तवन्तः।