शतसंवत्सरं तपः कुर्वतोः सगरस्य पत्न्योः सत्यव्रतश्रेष्ठः महर्षिः भृगुः ताभ्यां तुष्टः अभ्यागतः। तयोः तपसा प्रसन्नः स भृगुः सगराय वरं दत्तवान्। स उवाच—"निष्पाप सगर! त्वं महत्सन्तानं प्राप्स्यसि, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं लप्स्यसे, नरश्रेष्ठ!" तस्य पत्न्योः एकया एकः पुत्रः कुलधर्मपरम्पराय भविष्यति, अपरया षष्टिसहस्रं पुत्राणां प्राप्स्यसि इति स मुनिः उक्तवान्। तदा तौ राजपत्नी, महर्षिणा तुष्टौ, कृताञ्जलिः सन्तौ, हर्षवशात् तम् ऋषिं प्राञ्जलिं प्राहतु:— "ब्राह्मण, कया नः एकः पुत्रः भविष्यति, कया च बहवः? इच्छामः श्रोतुम्, ब्रह्मन्, वचनं ते सत्यमस्तु।" तयोः वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वाक्यं अवदत्— "यथायुष्माकं इच्छा, तथास्तु। एकया एकः पुत्रः कुलधारकः, अपरया बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्रा—यथेष्टं वरं वृणीताम्।" ऋषिवचनं श्रुत्वा, रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं कुलधारकं पुत्रं वव्रे। ततः सुमतिः सुपर्णस्य भगिन्यपि षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्रान् वव्रे। तौ महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य च शिरसा, राजा पत्नीसहितः स्वपुरीं प्रतिनिवृत्तः। काले गते, केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं जनयामास, यो 'असमञ्जः' इति विख्यातः अभवत्। सुमतिः तु, नरश्रेष्ठ, कुम्भोपमं गर्भं प्रसूता। तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राः, गर्भभेदात्, उत्पन्नाः। तान् धात्र्यः घृतपूर्णेषु कुम्भेषु स्थापयित्वा, कालान्तरे सर्वे यौवनं प्राप्तवन्तः। एवं दीर्घे काले गते सगरः षष्टिसहस्रं रूपयौवनोपेतान् पुत्रान् अलभत्। सगरस्य ज्येष्ठः पुत्रः, नरश्रेष्ठ, असमञ्जः, बालान् आदाय सरयूनदीं क्षिपन्, हसन्, पापकर्मा, साधूनां विघ्नकर्ता अभवत्। सः सततं हसन् बालान् निमज्जयन्, जनान् क्लेशयन्, पापकृत्यम् अकरोत्। तेन नागरिकाणां अहितं कुर्वता, पित्रा नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः अभवत्। स सर्वैः जनैः प्रियः, सर्वेषां प्रियं वदन्, समये बुद्धिमान् अभवत्। ततः सगरः, नरश्रेष्ठ, महायज्ञं कर्तुं निश्चित्य, आचार्यैः सह, वैदिकं कर्म समारब्धवान्। एतस्मिन्नेव काले, विश्वामित्रस्य आख्यानान्ते वचनं श्रुत्वा, रामः हृष्टः, ज्वलनसमप्रभं मुनिं प्राह— "मुनिवर! मम पूर्वजः सगरः कथं यज्ञं समाप्तवान्, विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि।" तद् रामस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः प्रहृष्टवदनः काकुत्स्थं उवाच— "राम, विस्तरेण शृणु सगरस्य महात्मनः कथा। तस्य श्वशुरः हिमवान् नाम कीर्तिमान् आसीत्। सगरः विन्ध्यपर्वतम् आगत्य, तत्र तेन सह दृष्टिपातं कृत्वा, मध्ये तस्मिन्निवासे यज्ञः अभवत्। स देशः, नरश्रेष्ठ, यज्ञकर्मणाम् अतीव पुण्यः। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सगरस्याज्ञया अश्वस्य रक्षणं अकरोत्। तस्मिन्यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपधारी, यजमानस्य अश्वं चोरयामास। यदा स अश्वः नीयमानः, तदा सर्वे ऋत्विजः सगरं प्राहुः— 'एष यज्ञीयः अश्वः शीघ्रं नीयते।' 'काकुत्स्थ, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा दोषः भविष्यति, अस्माकं सर्वाणां अनर्थः स्यात्।' 'एवं कुरु, राजन्, यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।' एवं ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा, स राजा स्वपुत्रेभ्यः षष्टिसहस्राय उक्तवान्— 'न पश्यामि, पुत्राः, अन्यं मार्गं, युष्माभिः राक्षसान् अन्विष्य अश्वं आनयितव्यम्।' 'अहं महायज्ञे प्रवृत्तः, मन्त्रशुद्धः, ऋत्विजः सहितः। अतः सर्वत्र गच्छत, पुत्राः, शुभं भवतु।' 'समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिनुत, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं भागं गच्छतु।' 'यत्र अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तत्र भूमिं खुदित्वा, चोरं ममाज्ञया अन्विष्यत।' 'अहम् अत्रैव, दीक्षितः, पौत्रैः ऋत्विजः च सहितः, यावत् अश्वः न लभ्यते, स्थास्ये। शुभं भवतु।' ते सर्वे राजपुत्राः, महाबलाः, प्रमुदिताः, पितुः आज्ञया पृथिवीं विचरन्तः, एकैकः योजनविस्तीर्णं देशं अन्विष्य, भूमिं वज्रसारभुजैः विदारयन्तः जग्मुः। तत् भूमिं विद्युत्समशस्त्रैः, भीषणैः हलैः च विदारयन्तः, भूमौ महान् स्वनः अभवत्—गजैरिव, राक्षसैः, भीमैः राक्षसैः च निहन्यमानैः इव।