विश्वामित्रः रामाय मधुरवचः कथां निवेद्य पुनः काकुत्स्थं प्रति इदं वचः उवाच। "वीरवर, अयोध्यायाः कश्चन राजा सगरः नाम धर्मात्मा बभूव, स पुत्रकामः पुत्रहीनश्चासीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य दुहिता, साध्वी सत्यवादिनी चासीत्। अपरापि भार्या सगरस्य सुमतिः नाम, सुपर्णस्य भगिन्यरिष्टनेमेः दुहिता च। स राजा स्वाभ्यां पत्निभ्यां सह हिमवन्तं पर्वतं भृगुप्रस्रवणं नाम शिखरं समासाद्य महान् तपः अकरोत्। एवं शतसमाः यावत् तस्य तपस्याः प्रभावात् सत्यपराक्रमः महर्षिः भृगुः तुष्टः सन् सगराय वरं दत्तवान्। स भृगुः उवाच, ‘अनघ, महात्मनः पुत्रान् प्राप्स्यसि, लोके चातुल्यां कीर्तिम् अवाप्स्यसि, पुरुषर्षभ। तव पत्न्योः एकया एकः पुत्रः वंशधरः भविष्यति, अपरया षष्टिसहस्राणि पुत्राणां प्राप्स्यसि।’ इत्युक्त्वा महर्षिणा तुष्टाः तौ राजपत्नी, अञ्जलिं कृत्वा, परमप्रीत्या तमृषिं पप्रच्छतुः— ‘ब्राह्मण, कस्य एकः पुत्रः भविष्यति, कस्य बहवः? वयं श्रोतुम् इच्छामः, ब्रह्मन्, तव वचनं सत्यमस्तु।’ तयोः वचः श्रुत्वा धर्मात्मा भृगुः प्रहृष्टः उत्तमं वचनमब्रवीत्— ‘यथाभिलाषं भवतु, यद्वां रोचते। एकस्य वंशधरः पुत्रः, अथवा बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्राः, यथेष्टं वरं वृणीताम्।’ ऋषेः वचनं श्रुत्वा, रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं वंशधरं पुत्रं वव्रे। ततः सुपर्णभगिनी सुमतिः षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः पुत्रान् वव्रे। ततः तौ पत्न्यौ मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, शिरसा प्रणम्य, राजा पत्न्यौ च स्वपुरं प्रतिनिवृत्ताः। कालेन केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं अलभत— असमञ्जः नाम। सुमतिः तु नरशार्दूल, कुम्भसम्भवां गर्भमपद्यत, तस्माद्विघटिते षष्टिसहस्रं पुत्राः निर्गताः। धात्र्यः तान् सर्पिषा पूरितेषु कुम्भेषु स्थापयित्वा पालयामासुः; कालान्तरे सर्वे यौवनं प्राप्तवन्तः। एवं कालान्तरेण सगरः षष्टिसहस्रं रूपयौवनसमन्वितान् पुत्रान् अलभत्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, पुरुषर्षभ, सगरसम्भवः, बालान् गृहित्वा, रघुनन्दन, सरयूनदीं क्षिपन् सदैव हास्यं करोति स्म। स पापाचार्य, जनान् क्लिश्यन्, सदाचारान् विघ्नं कृत्वा, नित्यं हास्यं कुर्वन्, सगरः तं नगरात् निष्कासितवान्। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलवान् जातः। स सर्वैः जनैः प्रशंसितः, सर्वेषां प्रियवचनः, कालेन प्राज्ञः अभवत्। सगरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुम् उद्यतः; निश्चित्य, स राजा गुरुभिः सह वैदिकं यज्ञं सम्पादयितुं प्रवृत्तः। इत्येतत् श्रुत्वा, रामः विश्वामित्रस्य वचनान्ते हृष्टः, तेजसा अग्निसमः, मुनिं प्रत्युवाच— ‘भवतः श्रेयः भूयात्; विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, भगवन्, कथं मम पूर्वजो यज्ञं संपूर्णं कृतवान्?’ विश्वामित्रः, रामस्य वचनं श्रुत्वा, हृष्टः स्मितपूर्वकं काकुत्स्थं प्रति उत्सुकः इदं उवाच— ‘राम, विस्तरेण सगरस्य महात्मनः कथा शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवान् नाम प्रसिद्धः आसीत्। ते विन्ध्याचलमुपेत्य परस्परं दृष्ट्वा, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, स यज्ञः आसीत्। स देशः, नरशार्दूल, यज्ञकर्मणि अतीव पुण्यः। तत्र, काकुत्स्थ, महाबाणः अंशुमान् सगरस्याज्ञया अश्वं पालयामास। तस्मिन् यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा यजमानस्य अश्वं चोरयामास। स अश्वः ह्रियमानः, काकुत्स्थ, महात्मनः समीपे— तदा सर्वे ऋत्विजः यजमानं ऊचुः— ‘यज्ञकर्मणि यजमानस्य अश्वः शीघ्रं नीयते।’ ‘काकुत्स्थ, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा दोषः यज्ञे स्यात्, सर्वेषां अनर्थाय।’ ‘एवं क्रियताम्, राजन्, यथा यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।’ इत्येवं ऋत्विजां वचनं श्रुत्वा, राजा— स्वस्य षष्टिसहस्रं पुत्रान् इदं वचनमुवाच— ‘पुरुषर्षभाः, अन्यं मार्गं न पश्यामि, मम पुत्राः, युष्माभिः राक्षसान् अन्विष्यताम्।’ ‘अहं हि महायज्ञे प्रवृत्तः, मन्त्रशुद्धः, श्रेष्ठैः ऋत्विग्भिः सेवितः। अतः, पुत्राः, सर्वतः विचिनुत; भवतां कल्याणं अस्तु।’ ‘समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिनुत, प्रत्येकः एकयोजनविस्तीर्णं देशं अन्विष्यत।’ ‘यावत् अश्वस्य पदानि दृश्यन्ते, तावत् पृथिवीं खनित्वा, ममाज्ञया चोरं अन्विष्यत।