काकुत्स्थ, ये मनुष्या पृथिव्यां कार्तिकेयभक्ताः सन्ति, तैः पुत्रपौत्रसम्पद्भिः स्कन्दलोकः प्राप्यते। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आद्ये महाकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथ अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, विश्वामित्रः रामाय मधुरं कथां उक्त्वा पुनः काकुत्स्थं इदं वचनं अब्रवीत्। वीर राम, अयोध्यायाः कश्चन धर्मात्मा राजा सगरः नाम, पुत्रकामः सन् पुत्रहीनः आसीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विधर्भराजस्य कन्या, सत्यम् आचारिणी च आसीत्। अपरं पत्नी सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, अरिष्टनेमेः कन्या च आसीत्। सगरः ताभ्यां पत्निभ्यां सह महतीं तपस्याम् आरब्धवान्, हिमवतः भृगुप्रस्रवणं शिखरं गत्वा। ततः शतवर्षे व्यतीते, सत्यसंधानां मध्ये श्रेष्ठः भृगुः ऋषिः तेषां तपः प्रसन्नः सन् सगराय वरं ददौ। "निष्पाप, त्वं महत् पुत्रसम्पदं प्राप्स्यसि, लोके अतुल्यं यशः च लप्स्यसे। तव एका पत्नी एकं पुत्रं वंशधरं जनयिष्यति, अपराऽपि षष्टिसहस्राणि पुत्राणि जनयिष्यति।" ऋषेः वचनात् प्रसन्नः सगरः, तस्य पत्न्यः समाहिताः, कृताञ्जलयः, हर्षपूर्णाः, तम् ऋषिं पप्रच्छुः—"ब्राह्मण, कस्याः एकः पुत्रः, कस्याः बहवः स्युः? श्रुतुम् इच्छामः, तव वचनं सत्यम् भवतु।" तेषां वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वचनम् अवदत्—"यथा युष्माकं इच्छा, तथा स्यात्। एकस्याः एकः वंशधरः पुत्रः, अन्यायाः बहवः वीर्यवन्तः, यशस्विनः पुत्राः, यथा युष्माकं अभिलाषः।" रघुवंशोद्भव, तद्वचनं श्रुत्वा केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं वंशधरं पुत्रं इच्छति स्म। ततः सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः यशस्विनः पुत्रान् इच्छति स्म। ततः ताः ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा, शिरसा नमस्कृत्य, सगरः पत्निभ्यां सह स्वनगरं प्रत्यागच्छत्। कालान्तरे, केशिनी सगरस्य प्रथमं पुत्रं जन्मात्, यस्य नाम असमञ्जः अभवत्। सुमति, नरश्रेष्ठ, कुम्भसम्पन्नं गर्भं जन्मात्, तस्माद् छिद्यते षष्टिसहस्रं पुत्राः उत्पन्नाः। तान् धात्र्यः घृतपूर्णेषु कुम्भेषु पालयन्, कालक्रमेण सर्वे यौवनं प्राप्तवन्तः। दीर्घकालानन्तरं, सगरः षष्टिसहस्रं पुत्रान् यौवनसम्पन्नान्, रूपसम्पन्नान् च प्राप्तवान्। तत् ज्येष्ठः पुत्रः, नरश्रेष्ठ, सगरस्य जातः, शिशून् गृहित्वा, रघुवंशोद्भव, सरयूं जलं क्षिप्यति स्म। सः तान् निमज्जन्तः हसन् पश्यति स्म, एवं पापं आचरन्, सत्पुरुषाणां विघ्नं कुर्याद्। नगरवासिनां अहितं कर्म कुर्वन्, सः पितृणा नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः आसीत्। सः सर्वैः जनैः अनुमोदितः, सर्वेषां प्रियं वदति स्म, कालक्रमेण तस्मिन् बुद्धिः उत्पन्ना। सगरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुम् अभिप्रेत्य, गुरुभिः सह वैदिकं कर्म आरब्धवान्। अथ एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, रामः हृष्टः, अग्निवर्णः, ऋषिं वदति स्म—"शुभं भवतु, विस्तरेण एषां कथा श्रोतुम् इच्छामि, ब्राह्मण, कथं मम पूर्वजः यज्ञं संवर्तितवान्?" विश्वामित्रः, उत्सुकः, काकुत्स्थं स्मितं कृत्वा इदं वचनं अवदत्—"राम, विस्तरेण सगरस्य महात्मनः कथा शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवत् नाम प्रसिद्धः आसीत्।" विंध्यपर्वतं गत्वा, तत्र परस्परं दृष्ट्वा, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, यज्ञः संपन्नः। सा प्रदेशः, नरव्याघ्र, यज्ञकर्मणि अतीव प्रशस्तः। तत्र, काकुत्स्थ, महाबली अंशुमान्, सगरस्य आज्ञया, अश्वं रक्षति स्म। यज्ञस्य अवसरः, इन्द्रः राक्षसीरूपं धृत्वा, यज्ञकर्तुः अश्वं अपहृतवान्। अश्वः नीयमानः, काकुत्स्थ, महात्मा— ततः सर्वे पुरोहितगणाः यज्ञकर्तुः इदं वचनं ऊचुः—"एष यज्ञीयः अश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थवंशज, चोरं हत्वा अश्वं आनय; अन्यथा दोषः यज्ञे जायते, सर्वेषां अनर्थः भविष्यति।" "एवं क्रियताम्, राजन्, यज्ञः अपूर्णः न भवेत्।" पुरोहितानां वचनं श्रुत्वा, राजा— षष्टिसहस्रं पुत्रान् इदं वचनं अवदत्—"नरश्रेष्ठाः, अहं मार्गं न पश्यामि, युष्माकं राक्षसान् अन्वेष्टव्यम्।" एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एषा कथा प्रवहति।