रामाय गङ्गायाः समग्रं चरितं पुण्यं च कुमारस्य जन्म च श्रुत्वा, विश्वामित्रः पुनरपि राघवं सम्बोध्येति वचः प्राह—"ककुत्स्थ, ये मनुष्याः पृथिव्यां कार्तिकेयभक्ताः पुत्रपौत्रसमन्विताः भवन्ति, ते स्कन्दलोकं प्राप्नुवन्ति।" एवं सप्तत्रिंशः सर्गः बालकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे समाप्तः। अथाष्टात्रिंशः सर्ग आरभ्यते। मधुरं चरितं रामाय निशम्य, विश्वामित्रः पुनः ककुत्स्थं वाक्यमिदं उवाच—"वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा सगरो नाम धर्मात्मा बभूव, सुतकामः सन् अपत्यहीनः आसीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजकन्या, साध्वी सत्यवादिनी चासीत्। द्वितीया पत्नी सुमतिः, सुपर्णस्य भगिन्यरिष्टनेमिदुहिता चासीत्। स राजा पत्न्यौ सहित्य ताभ्यां हिमवत्पर्वतमगच्छत्, भृगुप्रस्रवणं शिखरं सम्प्राप्य तत्र तपश्चर्यां चकार। शतसंवत्सरातीतानन्तरं, सत्यवाक् महर्षिः भृगुः तपसा तुष्टः सागराय वरं दत्तवान्—'अघवन्, महात्मन्, पुत्रान् प्राप्स्यसि, लोके च ते अप्रतिमं यशः भविष्यति। एकस्याः तव भार्यायाः एकः एव पुत्रः कुलधारकः भविष्यति, अन्यस्याः षष्टिसहस्रं पुत्राणां जन्म भविष्यति।' तच्छ्रुत्वा, तौ राजकन्ये सन्तुष्टमना: कृताञ्जलिः महर्षिं प्रार्थयामासतु:—'ब्राह्मण, कस्य एकः पुत्रः, कस्य बहवः? कथयस्व; वचनं ते सत्यमस्तु।' भृगुः तयोः इच्छानुसारं वरं दत्तवान्—'यस्याः एकः पुत्रः कुलधारकः, यया वा बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्राः स्युः, स्वयमेव इच्छां गृह्णीताम्।' तच्छ्रुत्वा, केशिनी एकपुत्रं कुलधारकं वरमवृणोत्; सुमतिः सुपर्णभगिनी षष्टिसहस्रं पुत्राणां वरं वव्रे। ततः परितुष्टाः सर्वे महर्षिं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य स्वपुरीं प्रतिनिवृत्ताः। कालेन केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं जनयामास, असमञ्जा इति नाम्ना प्रसिद्धः। सुमतिस्तु कुम्भसम्भवमेकं गर्भं प्रसूतवती, तस्मात् षष्टिसहस्राणि पुत्राणि उद्भूतानि, यदा कुम्भः विदारितः। तान् सर्वान् धात्र्यः सर्पिषा पूर्णेषु घटेषु स्थापयित्वा पालयामासुः; कालेन सर्वे युवानः अभवन्। एवं सगरस्य षष्टिसहस्राणि पुत्राणि रूपयौवनसम्पन्नानि अभवन्। यो ज्येष्ठः पुत्रः सगरस्य, असमञ्जा नाम, स सदा बालान् गृहित्वा सरयूनदीं क्षिपन् हास्यं कुर्वन् पापकर्मा जनानां विघ्नकारी चासीत्। तेन प्रजारहितान् कृत्वा, पिता नगरात् निष्कासितवान्। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः, सर्वैः प्रियवादिता च, कालेन प्राज्ञः अभवत्। सगरः, उत्तमपुरुषः, यज्ञं कर्तुम् उद्यतवान्; ततो राज्ञा आचार्यैः सहितः वेदविहितं यागं समारब्धुम् उद्युक्तः।" एवं नवत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य चरितान्तं श्रुत्वा, रामः प्रमुदितः स महर्षिं ज्वलनसंकाशं वाक्यमुवाच—"भगवन्, मम पूर्वजः सगरः कथं यज्ञं सम्पूर्णं चकार इति विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि।" विश्वामित्रः, रामस्य वचः श्रुत्वा, हृष्टः सस्मितं काकुत्स्थं वाक्यमुवाच—"राम, महात्मनः सगरस्य चरितं विस्तारतः शृणु। तस्य श्वशुरः हिमवान्नाम प्रख्यातः। सगरः स्वपत्नीभिः सह विन्ध्यपर्वतम् आगत्य, तत्र तयोः पर्वतोः मध्ये यज्ञः समारब्धः। स देशः यज्ञकर्मणि अतीव पुण्यः; तत्र, काकुत्स्थ, महाबलः धनुर्धरः अंशुमान् सगरस्य आज्ञया अश्वमेधस्य अश्वं पालयामास। यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धारयित्वा अश्वं हरितुम् आरब्धवान्। अश्वः हर्यमाणः सन्, तदा सर्वे ऋत्विजः सगरं यजमानं प्रोचुः—'एष अश्वः शीघ्रं नीयते यज्ञकाले। काकुत्स्थ, चौरं हन्य, अश्वं पुनरानय; अन्यथा दोषः सम्पद्येत, सर्वेषां नः अनिष्टं स्यात्।' राजा, ऋत्विजां वचः श्रुत्वा, तदनुसारं कर्तुम् उद्युक्तः अभवत्। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे बालकाण्डे गङ्गावतरणकथायाः समापनं, सगरस्य पुत्रोत्पत्तेः, असमञ्जस्य दुःकृत्यानां, अंशुमतः महात्मनः वर्णनं, तथा सगरस्य अश्वमेधयागस्य आरम्भः च विस्तारतः सम्प्रस्तावितम्।