अथ सर्वेऽमरतुल्यतेजसः अग्निप्रमुखाः देवगणाः तं महातेजसम् स्कन्दं दिव्यसेनापतित्वेऽभिषिच्य, तं तेजस्विनं सेनापतिमिव स्थितम्। एवं गङ्गायाः सम्पूर्णं चरितं च शुभं कुमारस्य जन्म च मया ते कथितम्, हे राम। यः कश्चित् मनुष्यः पृथिव्यां स्कन्दभक्त्या युक्तः सुतपौत्रसम्पन्नः स्याद्, स स्कन्दलोकमवाप्नोति, हे काकुत्स्थ। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथाष्टात्रिंशः सर्ग आरभ्यते। तदा विश्वामित्रः सौम्यवचनं चरितं रामाय निवेद्य, पुनः काकुत्स्थं प्रत्युवाच। अत्र पूर्वं अयोध्यायां सगरो नाम धर्मात्मा राजा बभूव, स पुत्रकामः सन् अपत्यरहितः आसीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, सत्यव्रता च धर्मज्ञा। अपरापि पत्नी सुमतिः नाम, सुपर्णस्य भगिन्यरिष्टनेमेश्च कन्या। स राजा सागरः ताभ्यां भार्याभ्यां सहितः, तपश्चर्यां कर्तुं हिमवत्पर्वतम् अगच्छत्, तत्र भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप्तवान्। शतसंवत्सरात्, सत्यवाक्येषु श्रेष्ठः महर्षिः भृगुः तेषां तपसा तुष्टः सन्, सगराय वरं दत्तवान्। "पुत्रान् महाबलान् लप्स्यसे, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं गमिष्यसि, हे नरश्रेष्ठ। तव एकया पत्नीया एकः कुलधर्मकारी पुत्रः भविष्यति, अपरया षष्टिसहस्रं पुत्राणां प्राप्स्यसि।" ततः तौ राजपत्न्यौ प्रहृष्टमना, कृताञ्जलिपुटे, मुनिं प्रार्थयामासतुस्त्र "कस्य एकः पुत्रः स्यात्, कस्य बहवः? ब्रूहि ब्रह्मन्, वचस्ते सत्यमस्तु।" तदा धर्मात्मा भृगुः तयोः वाक्यं श्रुत्वा, "यथायुष्माभ्यां काम्यते, तथा भवतु," इति श्रेयांसि वचनानि उवाच। "एकस्याः कुलधर्मकारी एकः पुत्रः वा, अथवा बहवः महाबलाः कीर्तिमन्तः पुत्राः स्युः – यथेष्टं वरं वृणीताम्।" एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं कुलधर्मकरं पुत्रं वव्रे। ततः सुपर्णभगिनी सुमतिः षष्टिसहस्रं महाबलान् पुत्रान् वव्रे। ततः तौ मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, राजा भार्याभ्यां सहितः स्वपुरीं प्रतिजगाम। कालेन महता केशिन्या सगरस्य ज्येष्ठः पुत्रः जातः, असमञ्ज इति प्रसिद्धः। सुमत्याः तु, नरश्रेष्ठ, कुम्भसम्भूतिः गर्भः अभवत्, तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राणां जातम्, यदा स गर्भः विदारितः। तांश्च धात्र्यः सर्पिषा पूर्णेषु घटेषु स्थापयित्वा पालयामासुः, कालान्तरे सर्वे युवानः अभवन्। एवं सगरस्य दीर्घेण कालेन षष्टिसहस्रं पुत्राः जाताः, सर्वे रूपयौवनसम्पन्नाः। स तु ज्येष्ठः असमञ्जः सागरस्य पुत्रः, जनान् सरयूतीरे क्षिपन्, तेषां निमज्जनं हसन् पश्यन्, सदैव पापकर्मा, साधूनां मार्गं विघ्नयन्। स नगरजनान् क्लेशयन्, पितरं सगरं क्रोधयित्वा, नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य तु पुत्रः अंशुमान् नाम महाबलः अभवत्। स सर्वैः प्रियः, सर्वेषां प्रियवक्ता, समये बुद्धिमान् अभवत्। सागरः तु, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुं निश्चित्य, आचार्यैः सह सर्वं यज्ञकर्म समारब्धवान्। एवं नवत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, रामः प्रहृष्टः, तेजसा अग्निसमः, मुनिं उवाच – "श्रोतुमिच्छामि, भगवन्, कथं मम पूर्वजो राजा सगरः तं यज्ञं पूर्णमकरोत्?" तस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः हृष्टः स्मयमानः काकुत्स्थं प्रति उवाच – "श्रुणु, राम, महात्मनः सगरस्य विस्तीर्णं चरितम्। तस्य श्वशुरः हिमवांश्च प्रसिद्धः।" सागरः तु विन्ध्याचलं प्राप्तः, तत्र परस्परं ददृशते। तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, स यज्ञः अभवत्। तत्र यज्ञविषये, काकुत्स्थ, महाबलः धनुर्धरः अंशुमान्, सगराज्ञया अश्वस्य रक्षां कुर्वन् स्थितः। तत्र तस्मिन्यज्ञकाले, इन्द्रः राक्षसीरूपं धारयित्वा, यजमानस्य अश्वं चोरयित्वा अपाहरत्। यदा स अश्वः नीयमानः, काकुत्स्थ, महात्मना – तदा सर्वे ऋत्विजः सगरं यजमानं ऊचुः – "यज्ञीयोऽयं अश्वः शीघ्रं नीयते।" "काकुत्स्थ, चौरं हन्याः, अश्वं च प्रत्यानीय; अन्यथा दोषः भविष्यति, सर्वेषां नः अनिष्टं स्यात्।