जाम्बवान् हरिराजः अतिप्रीतः केशरीपुत्रं वीरं मारुतात्मजं शीघ्रगमनं सम्बोधयन् उवाच – ‘‘हे वीर केशरीपुत्र! हे शीघ्रगामी! हे वायुपुत्र! त्वया स्वजनानां महद्व्यसनं निवारितम्। त्वदर्थं शुभ्रायुषः श्रेष्ठा हरयः समागताः। ते सर्वे कार्यसिद्ध्यर्थं ऋषिणां कृपया वृद्धहरिभिः मन्त्रयित्वा शुभानि कर्माणि करिष्यन्ति। वृद्धजनानां कृपया त्वं विस्तीर्णं समुद्रं तरितुम् अर्हसि; वयं च तव आगमनपर्यन्तं एकपदस्थितिं करिष्यामः। सर्वे वनवासिनः तव आगमनपर्यन्तं जीवितान्याधारयन्ति। ततः कपिशार्दूलः वनवासिनः प्रति वदति – ‘‘मम वेगेन लङ्घनं कर्तुं लोके कश्चन न समर्थः। एते शिलाशिलाकूटयुक्ता शिखराः, स्थिरा महेन्द्रशिखराणि, यत्र अहं वेगं प्रयोजयिष्यामि। विविधवृक्षैः विचित्रधातुभिः शोभितानि, एतानि महाशिखराणि मम वेगं धारयिष्यन्ति। अहं लङ्घयन् शतयोजनदूरं एतानि महाशिखराणि मम वेगं धारयिष्यन्ति।’’ ततः वायुसमः वायुपुत्रः श्रेष्ठं महेन्द्रगिरिं आरूढः, शत्रुसूदनः। स विविधपुष्पैः आवृतः, मृगसंचारितं, लतानां पुष्पाणां च समूहेन आकीर्णं, सदा पुष्पफलयुक्तवृक्षैः शोभितम्। सिंहव्याघ्रैः सह, मदोन्मत्तगजैः सञ्चालितम्, उत्सुकपक्षिसमूहैः घोषितम्, जलप्रवाहैः समृद्धम्। स महेन्द्रगिरिः उच्चशिखरयुक्तः, कपिश्रेष्ठः महेन्द्रसमानवीर्यः विचरति। तस्य महात्मनः पादप्रहारात् महेन्द्रगिरिः सिंहैः आहतः मत्तगजवद् निनादं अदात्। जलधाराः विसृज्य शिलाशिखराणि विक्षिप्तानि; मृगगजाः भयात् पलायन्ते, महावृक्षाः कम्पिताः। विविधगन्धर्वयुगलैः, सुराप्रभावात् विकलैः, पक्षिसमूहैः उड्डीयमानैः, विद्यार्धरसमूहैः च आकीर्णम्। विशालं तस्य शिखरं परित्यक्तम्, महानागाः गुहासु निहिताः, शिखरशिलाः तस्मिन्काले विक्षिप्ताः। तत्र नागाः श्वासं विसृजन्तः, अर्धोद्धृताः, ध्वजैः अलङ्कृतमिव पर्वतम् अदृश्यन्त। भयभीतैः मुनिभिः परित्यक्तम्, शिलाशिखरैः पतितैः, पर्वतः महान् वनमध्ये यात्रिकः सारथिविहीनः इव पतितः। ततः शीघ्रगामी कपिवरः, वीरः शत्रुसूदनः महात्मा, मनः वेगेन एकीकृत्य, लङ्कां प्रति चिन्तयन् स्थितः। एवं वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः आरभ्यते। कष्टसाध्यं कार्यं कर्तुं इच्छन् कपिः, उत्तानशिरस्कन्धः, गोपतेरिव शोभमानः अभवत्। ततः बलवान् दृढनिश्चयः हरिः, हरितमेदिन्यां, वैदूर्यसदृशे स्थले, जलसदृशे च, यथेष्टं विचरति। पक्षिणः व्याकुलयन्, वक्षसा वृक्षान् विदारयन्, पशुसमूहान् अपातयन्, बुद्धिमान् सिंहवत् विचरति। नीलरक्तमञ्जिष्ठपद्मवर्णैः, श्वेतकृष्णैः, निर्मलैः स्वाभाविकैः धातुभिः शोभितः। तत्र तस्य श्रेष्ठस्य पर्वतस्य अधः, नागश्रेष्ठैः परिवृतः, कपिवरः सरसि नागवत् स्थितः। स सूर्यं, इन्द्रं, वायुम्, स्वयम्भुवं, महाभूतानि च अञ्जलिपुटैः नमस्कृत्य, प्रस्थानाय मनः स्थापयति। पूर्वदिशं प्रति अञ्जलिपुटं वायुस्वयम्भुवं प्रति कृत्वा, ततः दक्षिणदिशं प्रति गन्तुं सज्जः अभवत्। श्रेष्ठैः कपिभिः दृष्टः, लङ्घनाय निश्चयः कृतः, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं समुद्रस्य उच्चतारंगमिव आकारे वर्धितः। अस्य अपरिमेयः कायः, एकेन लङ्घनेन समुद्रं तरितुम् इच्छन्, पर्वतं बाहुपादाभ्यां समविलम्बयत्। पर्वतः कपिना अभिहतः, त्वरितं कम्पितः, पुष्पितवृक्षशिखराणि पुष्पाणि विसृज्य अपातन्। सर्वतः पुष्पवृष्ट्या आवृतः, पर्वतः सर्वपुष्पमयः इव शोभितः। तेन महाबलिना अभिहतः पर्वतः, मदोन्मत्तगजवत् जलं विसृजति। कपिश्रेष्ठप्रहारात् महेन्द्रगिरिः सुवर्णं, अञ्जनं, रजतं च प्रवाहयति। पर्वतः महान् समविलम्बितः, मध्याग्निशिखया शोभितः, धूमरेखायुक्ताग्निवत् दृश्यते। कपिप्रहारात् गुहागताः सर्वे जीवाः विचित्रस्वरेण क्रन्दन्ति। पर्वतस्य प्रहारेण उत्पन्नं जीवसमूहस्य महान् शब्दः पृथिवीं, दिशः, वनानि च व्याप्तवान्। विशालमस्तकाः नागाः, स्वस्तिकचिह्नयुक्ताः, तीक्ष्णं ज्वालां विसृजन्तः, शिलाः दंष्ट्राभिः विदारयन्ति। ताः शिलाः नागैः विषसम्पूर्णैः दंष्ट्राभिः विदारिताः, ज्वालायुक्ताः, सहस्रधा विखण्डिताः। तत्र पर्वते औषधिसमूहाः, यद्यपि विषनाशकाः, नागविषं न शमयितुं शमर्थाः।