देवाः सर्वे तदा समागत्य, “कुमारः अयं कार्तिकेय इति ख्यातिं प्राप्नोति त्रिषु लोकेषु, अस्माकं च पुत्रत्वं लभते—नात्र संशयः,” इत्युक्त्वा तं तेजस्विनं कुमारं, यो गर्भधाराभ्यः समुत्पन्नः, दिव्यतेजसा दीप्तिमन्तं वह्निसमानं, स्नापयामासुः। तस्य गर्भात्स्रवणात् देवाः तं स्कन्द इति च व्याचक्षिरे, कार्तिकेयं च, महाबाहुं वह्निसमप्रभं, काकुत्स्थवंशसम्भूत। ततः कृतिकानां उत्तमं क्षीरं तत्राभवत्; षड्भिः मुखैः स कुमारः षण्णां स्तन्यं पपौ। एकस्मिन्नेव दिने स तद् दुग्धं पीत्वा, कोमलतनुः सन्, स्वबलात् दानवानां सेनान्यः विजित्य तान् समरे। ततः सर्वेऽमरतुल्याः अग्निप्रमुखाः देवाः, तं महातेजसं कुमारं, दिव्यसेनान्यधिपतित्वेन अभिषेचयामासुः। एवं गङ्गायाः चरितं पुण्यं कुमारस्य च जन्म शुभं विस्तरेण ते कथितम्, हे राम। काकुत्स्थ, यः पुरुषः पृथिव्यां कार्तिकेयभक्तः स्यात्, स पुत्रपौत्रसमन्वितः स्कन्दलोकमवाप्नुयात्। एवं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एतदाकर्ण्य मधुरं चरितं रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। “हे वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा सगरो नाम धर्मात्मा बभूव, सुतकामोऽपि पुत्रहीनः। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, साध्वी सत्यवादिनी च। अपरां पत्नीं सगरस्य सुमतीं नाम, सुपर्णस्य भगिनीं, अरिष्टनेमेः कन्यां च। ताभ्यां सह स राजा सगरः महान् तपः कृत्वा, हिमवतः भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप्य, तत्र तपस्यां स्थितः। शतसंवत्सरं तस्य तपः समाप्ते, सत्यवदां श्रेष्ठः भृगुः तेन तुष्टः सन्, सगराय वरं दत्तवान्—‘महान् पुत्रलाभः ते भविष्यति, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं लप्स्यसे, नरश्रेष्ठ। एकस्यां पत्न्यां एकः पुत्रः वंशधरः भविष्यति, अन्यस्यां षष्टिसहस्रं पुत्राः।‘ एवमुक्त्वा मुनिना, तौ राजपत्नी, कृताञ्जलिपुटे, हर्षयन्त्यौ, तम् ऋषिं प्रहृष्टया वाचा पप्रच्छतुः—‘कस्य एकः पुत्रो भविष्यति, कस्य बहवः? वयं श्रोतुमिच्छामः, ब्रह्मन्, तव वचनं सत्यमस्तु।’ तयोः वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वाक्यमुवाच—‘यथेष्टं भवतु; या एकं वंशधरं पुत्रं इच्छति, सा तं लप्स्यते; या बहून् वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्रान् इच्छति, सा तान् लप्स्यते।’ तदाकर्ण्य, हे रघुनन्दन, केशिनी राजसन्निधौ एकं वंशधरं पुत्रं वव्रे; सुमती सुपर्णभगिनी षष्टिसहस्रं पुत्रान् वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तश्च वव्रे। ततः तौ मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, राजा पत्न्यौ च स्वपुरीं प्रतिजग्मुः। कालेन केशिनी सगराय ज्येष्ठं पुत्रं सुषुवे—असमान्ज इति ख्यातः। सुमती तु, नरश्रेष्ठ, कुम्भसमाकारं गर्भं सुषुवे, तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राः विदारिते तस्मिन् गर्भे समुत्पन्नाः। धात्र्यः तान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु स्थाप्य, पोषयामासुः; कालान्तरे सर्वे तरुणत्वमवापुः। एवं सगरः कालान्तरे षष्टिसहस्रं पुत्रान् रूपसम्पन्नान् तरुणान् च लब्धवान्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, नरश्रेष्ठ, असमान्जः, स सदा बालकान् गृहित्वा सरयूं प्रवाहयति स्म; हास्यं कृत्वा तेषां निमज्जनं पश्यन्, पापकर्मा सन्, सत्पुरुषानां विघ्नं करोति स्म। प्रजाहितविरोधी तस्य कर्म दृष्ट्वा, स पिता नगरात् निष्कासितः। असमान्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः। स सर्वैः जनैः प्रियः, मधुरं भाषमाणः, कालेन प्रज्ञावान् अभवत्। सगरः, नरश्रेष्ठ, महायज्ञं कर्तुमनसि कृत्वा, आचार्यैः सह यत्नपूर्वकं वैदिकं यागं आरब्धवान्। एवं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, रामः हृष्टः सन्, तेजसा दीप्यमानः, मुनिमिदं जगाद—“भवता मम पूर्वजस्य यज्ञः कथं पूर्णः इति विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि; शुभं ते अस्तु।” तस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः कुतूहलेन पूर्णः, सस्मितं काकुत्स्थं प्रति इदं वचनमुवाच—“राघव, विस्तरेण शृणु, महात्मनः सगरस्य चरितम्। तस्य श्वशुरः हिमवान् नाम प्रसिद्धः। सगरः हिमवत्पर्वतं प्राप्त्वा, तत्र विंध्याचलमध्यम् उपगम्य, तयोः मध्ये, नरश्रेष्ठ, तस्य यज्ञः अभवत्।