हनुमान्, महाबलवान् वानरश्रेष्ठः, आत्मनः प्रतिज्ञां सम्यक् निवेदयन् स्वबलं प्राकाशयत्। स खलु, यदा गच्छामि, नभः आच्छादयन्, इव दिवं निगीलयन्, मेघान् विक्षिप्य, पर्वतान् कम्पयन्, दृढनिश्चयेन प्लवमानः, सागरम् अपि शोषयिष्यामि—इति स विस्पष्टं अवदत्। तस्य मतिः—गरुडः पक्षिराजः वा महाबलः वा पवनः ऋते अन्यः कश्चन मम अनुयायी न स्यात् इति। क्षणमात्रेण, अनावृत्ते नभसि, तडितिव मेघात् निर्गच्छन्, सहसा पतिष्यामि—इति सः अवोचत्। यदा सागरस्य अतिक्रमणम् आरभे, तदा मम रूपं विष्णोः त्रिविक्रमस्य पादविक्षेपसमं भविष्यति—इत्यपि सः अवदत्। बुद्ध्या अहम् एतद् पश्यामि, चित्तं च मयि निश्चितम्; वैदेहीं द्रक्ष्यामि—एवं वानराः प्रमुद्यन्ताम्। अहम् वेगेन पवनसमः, गरुडसमजवः; मम निश्चयः दशसहस्रयोजनगमनम्। यदि वज्रधारी इन्द्रः वा स्वयम्भूः ब्रह्मा वा, तयोः हस्तात् अमृतं बलात् हरिष्यामि—इति सः प्रतिजज्ञे। अहम् अपि लङ्काम् उद्धृत्य नयेयम्—इत्येवं अतुलतेजाः सः वानरः निनादम् अकरोत्। तेन वानराः हृष्टाः विस्मिताः तम् अपश्यन्; तस्य वचनानि श्रुत्वा, येन स्वजनदुःखं निवारितम्, ते प्रमोदं प्रापुः। तदा जाम्बवान्, वानराणां वरिष्ठः, परमसन्तुष्टः, केशरिसुतं मारुतात्मजम् उवाच—"वीर, त्वया स्वजनानां महद् दुःखं निवारितम्; तव कृते शुभलक्षणाः वानरश्रेष्ठाः समागता:। कार्यसिद्ध्यर्थं ते शुभानि कर्माणि करिष्यन्ति, ऋषीणां प्रसादेन, वृद्धवानरैश्च मन्त्रितम्। वृद्धानां प्रसादेन त्वम् एतं विस्तीर्णं सागरं अतिक्रम्य यास्यसि; वयं च तव प्रतिनिवर्तनपर्यन्तं एकपादस्थिताः स्थास्यामः। सर्वेषां वनवासिनां प्राणाः तव आगमनपर्यन्तं स्थिता:।" एवं वानरवीरः स्वजनान् प्रति उवाच—"मम वेगेन प्लवमानस्य लोके कश्चन प्रतिस्पर्धी नास्ति; एते शिलाशिलाभिर्युक्ताः महेन्द्रस्य शिखराणि मम वेगं धारयिष्यन्ति। विविधवृक्षसमाकीर्णानि, रत्नमयैः शिखरैः शोभितानि, एतानि महाशिखराणि मम वेगं धारयिष्यन्ति। प्लवतस्तु मम वेगं शतयोजनपर्यन्तं एते शिखराणि धारयिष्यन्ति।" ततो वायुपुत्रः वायुसमानविक्रमः महेन्द्रं पर्वतराजं आरुह्य स्थितवान्। स पर्वतः, विविधपुष्पैः आवृतः, हरिणविहृताङ्गणः, लतानां पुष्पप्रसूनैः, नित्यपुष्पफलवृक्षैः च शोभितः। सिंहव्याघ्रसंयुक्तः, मदोन्मत्तगजसंकीर्णः, पक्षिसमूहैः कलकलायमानः, जलप्रवाहैः अपि समृद्धः। स महेन्द्रः, उच्चशिखरयुक्तः, वानरश्रेष्ठेन महेन्द्रसमविक्रमेण विचर्यमाणः, सिंहैः आहतः, मदोन्मत्तगज इव निनादं व्यनदत्। तस्मिन् पर्वते, जलप्रवाहाः स्रविताः, शिलाशिखराणि विक्षिप्तानि, मृगगजान् भीताः, वृक्षाः च कम्पिताः। तत्र गन्धर्वयुगलैः, सुरापानमत्तैः, पक्षिसमूहैः, विद्याधरगणैः च सह, पर्वतः सम्पूर्णः। तस्य विस्तीर्णे शिखरे त्यक्ते, महानागैः गुह्ये, शिलाशिलाः विक्षिप्ताः। तत्र, तैः नागैः श्वसद्भिः, अर्धोत्थितैः, पर्वतः पताकाभिः अलङ्कृत इव ददृशे। भयभीतैः मुनिभिः परित्यक्तः, शिलाशिखरभङ्गात्, स पर्वतः महावने यायिवान् अनाथ इव न्यपतत्। हनुमान्, वेगसंयुक्तचित्तः, शत्रुसैन्यविनाशकः, महात्मा, मनसा लङ्कां गतः इव, ध्यायन् स्थितवान्। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः आरभ्यते। कठिनं कर्तव्यं कर्तुम् इच्छन्, न तुल्यं कस्यचित्, स वानरः, उत्तानशिरः ककुद्मान्, गवां पतिरिव बभूव। स महाबलः, स्थिरनिश्चयः, हरिताङ्गणेषु, वैदूर्यसदृशेषु, जलसदृशेषु च स्थलेषु, विहरन् बभूव। पक्षिणः विघ्नयन्, वक्षसा वृक्षान् भञ्जन्, पशून् च निपातयन्, स बुद्धिमान् वयस्यः सिंहवत् विचचार। नीलरक्तमञ्जिष्ठपद्मवर्णैः, श्वेतकृष्णैश्च शुद्धैः, स्वाभाविकैः निर्मलैः रत्नैः शोभितः। निरन्तरं रूपविभ्राजकयक्षकिन्नरगन्धर्वदेवैः, नागैः च सहितः। तत्र तस्य पर्वतश्रेष्ठस्य अधः, नागश्रेष्ठैः परिवृतः, वानरश्रेष्ठः, सरस्य उरग इव, स्थितवान्। सूर्यं, इन्द्रं, पवनं, स्वयम्भुवं, भूतानि च, सः कृताञ्जलिः प्रणम्य, प्रस्थानाय मनः कृतवान्। पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, पवनं स्वयम्भुवं च नमस्कृत्य, दक्षिणदिक्प्रयाणाय प्रस्थितः। तं वानरश्रेष्ठं, प्लवने निश्चितमनसः, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं, सागरस्येकप्लवेन तीर्तुम् इच्छन्तं, यथा वारिधिः पूर्णकालसमये, तथा वर्धमानं वानराः अपश्यन्। अतुलपरिमाणशरीरः सः, एकेनैव प्लवनेन सागरस्य तीर्तुम् इच्छन्, बाहुपादाभ्यां पर्वतम् अधः कृतवान्। तेन वानरेण पीडितः स पर्वतः क्षणमात्रेण ससंप्रकम्पितः; सर्वाणि पुष्पवन्ति वृक्षशिखराणि पुष्पाणि मुञ्चन् न्यपतन्।