ततः प्रभृति, हे राघव, तद् स्थलम् “जातरूप” इति विख्यातम्, तत्र सर्वे तृणवनस्पतिलतागुल्माः अग्निसमप्रभं सुवर्णरूपं जगृहुः। तदा देवाः सह इन्द्रेण मरुद्गणैश्च समेत्य, जातमात्रं बालकं कर्तव्यम्, कृत्तिकाभ्यः पालनार्थं न्ययोजयन्। कृत्तिकाः अपि, सुसंयता धृतिमत्यः, नवजातस्य पाययित्रीभूताः, उत्तमं संकल्पं कृत्वा, “सर्वासां नः अयं पुत्रः” इति ऊचुः। तदा देवाः सर्वे, “कृत्तिकासुतः अयं कार्तिकेय इति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धो भविष्यति, नात्र संशयः” इति घोषयामासुः। एवं उक्त्वा, ते देवाः, तस्मात् शुक्रधारायाः सम्प्रसूतं तेजस्विनं तं बालकं, परमतेजसा स्नापयामासुः, स द्योतमानः अग्निवत् बभौ। देवाः तं “स्कन्द” इति चक्रुः, यतः स शुक्रात् निर्गतः, तथा “कार्तिकेयः” अपि, महाबाहुः, अग्निसमतेजाः। ततो कृत्तिकानां श्रेष्ठं पयः समुत्पन्नम्। षण्मुखः स बालकः, षड्भ्यः स्तन्यं प्राप्य, तद् दधार। एकस्मिन्नेव दिने, मृदुशरीरः स बाला, स्वशक्त्या दैत्यसेनागणान् विजित्य, महाबलः अभवत्। ततः अग्निप्रधाना अमराः सर्वे, तं महातेजसं देवसेनान्यं अभिषिच्य, सेनापतित्वं ददुः। एवं, हे राम, अहं ते गंगायाः कथा सम्यक् आख्यातवान्, तस्य च पुण्यस्य बालस्य जन्म। हे ककुत्स्थ, यः पुरुषः कार्तिकेयं भक्त्या उपासते, स पुत्रपौत्रसमन्वितः स्कन्दलोकं प्राप्नोति। इत्येवमेतत् सप्तत्रिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे समाप्तः। अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरं आख्यानं रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः ककुत्स्थं इदं वचनं प्रोवाच। “हे वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा आसीत्, सगरः नाम, धर्मात्मा, पुत्रकामः, किंतु पुत्रहीनः। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य पुत्री, साध्वी सत्यवादिनी च। अपरापि पत्नी सुमतिः, सुपर्णस्य भगिनी, अरिष्टनेमेः कन्या। ताभ्यां सह स महान् राजा, हिमवतः भृगुप्रस्रवणं गिरीन्द्रं प्राप्य, घोरं तपः तप्तवान्। शतसंवत्सरात् परं, सत्यवादिनां श्रेष्ठः भृगुः मुनिः तेषां तपसा तुष्टः, सगराय वरं ददौ। ‘अनघ, महाप्रजां लप्स्यसे, लोके चातुल्यं यशः प्राप्स्यसि। एकस्याः पत्नीः एकः पुत्रः कुलनंदनः भविष्यति, अपरायाः षष्टिसहस्रं पुत्राः भविष्यन्ति।’ इत्युक्ते, तौ युवती, कृताञ्जलिः, हर्षपूर्णे, मुनिम् ऊचतुस्तदा—‘ब्राह्मण, कस्य एकः, कस्य बहवः स्युः? वयं श्रोतुमिच्छामः, तव वाक्यं सत्यमस्तु।’ तयोः वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वाक्यम् अब्रवीत्—‘यथेष्टं भवतु, या यदिच्छति।’ ‘एकः कुलपोषकः पुत्रः, अथवा बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्राः—यथेष्टं वरं वृणीत।’ इत्युक्ते, हे रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकं कुलपोषकं पुत्रं वव्रे। तदा सुपर्णभगिनी सुमतिः षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः पुत्रान् वव्रे। ततः तं मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, राजा पत्न्यौ च स्वपुरीं प्रत्यागच्छन्। कालेन, केशिनी सगरस्य ज्येष्ठं पुत्रं अप्रसूत, असमञ्जः नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। सुमतिः तु, नरश्रेष्ठ, अलाबुवद्गर्भं प्रसूतवती, तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राः विदारिते गर्भे निर्गताः। तान् धात्र्यः घृतपूर्णेषु कुम्भेषु स्थापयित्वा पालयामासुः, कालेन सर्वे युवा अभवन्। एवं सगरः कालान्तरेण षष्टिसहस्रं रूपयौवनसमन्वितान् पुत्रान् अलभत। स तु ज्येष्ठः पुत्रः, नरश्रेष्ठ, जनान् गृहित्वा, सरयूनद्याः जलं समर्पयन्, तान् निमज्जयन्, सदा हसन्, दुष्कृत्येन रममाणः, साधून्प्रतिषेधन्। स नगरजनान् क्लेशयन्, पापकर्मा, पित्रा नगरात् निष्कासितः; असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः अभवत्। स सर्वजनैः प्रियः, सर्वेषां प्रियवादिन्, कालेन विवेकवान् अभवत्। सगरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुं संकल्पमकरोत्; निश्चयेन, गुरुभिः सह, वैदिकं यज्ञं कर्तुं प्रवृत्तः। एवं त्रयस्त्रिंशसर्गस्य समाप्ते, विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, रामः प्रमुदितः, अग्निसमप्रभः, तं मुनिं प्रत्युवाच—‘श्रोतुमिच्छाम्यहं, भवतः कल्याणं स्यात्, कथं मे पूर्वजो ब्राह्मण, यज्ञं समापयत्?’ इति।