यदा तेजसा युक्तं गर्भं न्यस्तं तदा पर्वतैः परिवृतं तद् वनं सर्वं सुवर्णमयं जातम्। तस्मात् कालात्, हे राघव, तत् वनं जातारूपमित्येव अग्निसमप्रभं प्रसिद्धं जातम्; तत्र तृणानि, वृक्षाः, लता, गुल्माश्च सर्वे सुवर्णमयाः अभवन्। ततः देवाः सह इन्द्रेण मरुत्संगैः सह कृत्तिकाभ्यः तं जातं बालकं पोषयितुं निवेदयामासुः। ताः कृत्तिकाः उत्तमं संकल्प्य, दृढनिश्चयाः सन्तः, नवजातस्य स्तन्यदानाय संविदं कृत्वा, ‘एषः सर्वासामपि नः पुत्रः’ इति ऊचुः। तदा सर्वे देवाः ‘कात्यायन्याः पुत्रः कात्यायनः’ इति कथयित्वा, ‘एषः कृतिकानां पुत्रः कात्यायनः कर्त्तिकेय इति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः भविष्यति, न संशयः’ इति उच्चैः उक्तवन्तः। तेषां वचः श्रुत्वा, तेजस्विनं तम्, गर्भधारात् निर्गतम्, परमतेजसा स्नापयामासुः, स यथा ज्वलनः आसीत्। देवाः तम् ‘स्कन्दः’ इति चक्रुः, यतः स गर्भधारात् निर्गतः; स हि काकुत्स्थ, कात्यायनः, महाबाहुः, अग्निसमप्रभः आसीत्। तदा कृत्तिकानां उत्तमं पयः प्रादुरभवत्; षण्णां स्तन्यं स षड्वदनः एकस्मिन्नेव दिने अपिबत्। एकस्मिन्नेव दिने पयः पीत्वा, स कोमलतनुः महाबलः स्वबलात् दैत्यसेनान्यः विजिग्ये। ततः अमराः, अग्निप्रधानाः, तं महातेजसं दिव्यसेनापतित्वेन अभिषिच्य, सेनान्यं चक्रुः। एवं गङ्गायाः चरितं पुण्यं बालस्य च शुभजन्म रामाय कथितम्। काकुत्स्थ, पृथिव्यां यः कश्चित् कात्यायनं भक्त्या उपासते, स पुत्रपौत्रसम्पन्नः स्कन्दलोकं प्राप्नुयात्। इत्येवम् श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरवचः कथां रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं इदं वचनं उवाच। ‘हे वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा आसीत्, धर्मात्मा सगरो नाम, स पुत्रार्थी अपुत्रकः आसीत्। तस्य ज्येष्ठपत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, सती सत्यवादिनी च आसीत्। अपरपत्नी सुमतिः नाम, सुपर्णस्य भगिन्यः, अरिष्टनेमेश्च कन्या आसीत्। स राजा, पत्न्यौ सहित्य, महान् तपः कृत्वा, हिमवत्पर्वतस्य भृगुप्रस्रवणशिखरे समुपस्थितः। शतसंवत्सरं तस्य तपः समाप्ते, सत्यवादिनां श्रेष्ठः भृगुः मुनिः तेन तुष्टः सन्, सगराय वरं दत्तवान्। ‘हे अनघ, महाप्रजाः लप्स्यसे, लोके च अतुलां कीर्तिं प्राप्स्यसि, हे नरश्रेष्ठ।’ ‘तव एकया भार्यया एकः पुत्रः कुलपोषकः भविष्यति, अन्यया षष्टिसहस्रं पुत्राः भविष्यन्ति।’ एवं मुनिना उक्ते, ताः राजपत्न्यौ कृताञ्जलिपुटे, हृष्टाः, तम् उचतुर्मुनिं, ‘कः एकपुत्रः, का बहुपुत्रा भविष्यामः? एतद् वक्तुमर्हसि, ब्रह्मन्, तव वचनं सत्यमस्तु।’ तयोः वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वचनं प्रोवाच—‘यथाकामं भवतु।’ ‘एकस्याः एकः कुलपोषकः पुत्रः, अन्यस्याः बहवः वीर्यवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्राः सन्तु—यथा इच्छति तिष्ठतु।’ मुनिवचनं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकपुत्रं कुलपोषकं वव्रे। ततः सुमतिः सुपर्णस्य भगिनी, षष्टिसहस्रं वीर्यवन्तः पुत्रान् वव्रे। ताः मुनिम् प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, राजा पत्न्यौ च स्वनगरं प्रतिनिवृत्ताः। कालेन केशिन्या सगरस्य एकः ज्येष्ठपुत्रः जातः असमञ्ज इति प्रसिद्धः अभवत्। सुमत्या तु, नरशार्दूल, कुम्भसमं गर्भं प्रसूतवती; तस्मात् गर्भात् छिद्यमाने, षष्टिसहस्रं पुत्राः उत्पन्नाः। धात्र्यः तान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु संवर्धयामासुः; कालान्तरे सर्वे यौवनं प्राप्तवन्तः। एवं कालेन सगरस्य षष्टिसहस्रं पुत्राः रूपयौवनसम्पन्नाः अभवन्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, नरश्रेष्ठ, असमञ्जः, बालान् गृहीत्वा, सरयूनदीं क्षिपन्, रघुनन्दन, तेषां निमज्जनं हास्येन पश्यन्, नित्यं पापं आचरत्, साधूनां मार्गं निवारयन्। सः प्रजाहितं बाधमानः, पितरं पापकर्मणा दुःखितं कृत्वा, नगरात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः, सर्वैः जनैः प्रीतः, सर्वेषां प्रियं वदन्, कालेन प्रज्ञावान् अभवत्। सगरः, नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुम् उद्यतः; तेन निश्चयेन, राजा आचार्यैः सह वेदियज्ञाय समुपक्रम्य, यज्ञस्य आरम्भं कृतवान्। इति नवत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य कथा-समाप्तिं श्रुत्वा, रामः हृष्टः सन्, तेजसा ज्वलन इव, मुनिं इदं वचनं उवाच।