तत्र तस्याः अशुद्धिः पिण्डरूपेण ताम्रस्य च सीसस्य च उत्पत्तिं प्राप्तवती, भूमौ पतित्वा विविधानि धातवः समृद्धिम् अगच्छन्। यदा भ्रूणः तेजसा संयोगितः निक्षिप्तः, तदा पर्वतैः परिवृतः सर्वः वनः सुवर्णमयः अभवत्। ततः प्रभृत्य, हे राघव, तत् स्थानं "जातरूप" इति विख्यातम्, अग्निसमप्रभं सुवर्णं; तत्र सर्वः तृणवर्गः, वृक्षाः, लताः, गुल्माः च सुवर्णमयाः अभवन्। ततः देवाः इन्द्रेण सह वायुदेवगणैः सह कृत्तिकाः तं जातं शिशुं पालयितुं नियुक्तवन्तः। कृत्तिकाः उत्तमं सन्धिं कृत्वा शिशवे पयः दातुम् दृढनिश्चयाः, "सर्वासां नः पुत्रः एषः" इति उक्तवन्तः। ततः सर्वे देवाः "कृत्तिकायाः पुत्रः कर्त्तिकेयः नाम्ना त्रैलोक्ये प्रसिद्धः भविष्यति, अस्माकं पुत्रः सन्देहः नास्ति" इति घोषयन्। तेषां वचनं श्रुत्वा, तं तेजस्विनं भ्रूणप्रवाहात् उत्पन्नं परमतेजसा स्नापयामासुः, यथा ज्वलितः अग्निः। देवाः तं भ्रूणात् प्रवाहितं स्कन्दं इति नाम प्रादत्त; हे काकुत्स्थ, कर्त्तिकेयः दीर्घबाहुः अग्निसमप्रभः अभवत्। ततः कृत्तिकानां उत्तमं पयः प्रकटितम्; षड्वदनः सः षड्भ्यः स्तनभ्यः पयः जग्राह। एकस्मिन दिने पयः गृहीत्वा, कोमलाङ्गः सः बलवान् स्वबलात् दैत्यसेनानां गणान् विजिग्ये। ततः अमराः अग्निप्रमुखाः तं महातेजसं दिव्यसेनापतित्वे अभिषेचयन्। हे राम, एवं ते गङ्गायाः कथा शुभं च बालस्य जन्म एकान्ततः उक्तम्। हे काकुत्स्थ, पृथिव्यां यः कर्त्तिकेयभक्तः पुत्रपौत्रसम्पन्नः, स स्कन्दलोकम् अवाप्स्यति। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथ श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरवचनां कथां रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं इदं वचनं उवाच। हे वीर, अयोध्यायां कश्चन धर्मात्मा राजा सगरः नाम आसीत्, स पुत्रकामः पुत्रहीनः अभवत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नि केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, साध्वी सत्यवाचः। द्वितीयपत्नी सगरस्य सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, अरिष्टनेमेः कन्या। सगरः स्वपत्नीभ्यां सह महातपाः हिमवतः भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप्तवान्। शतवर्षे समाप्ते, सत्यनिष्ठः महर्षिः भृगुः तेषां तपः संतुष्टः अभवत्, तं वरं दत्तवान्। "हे निरपाप, महापुत्रान् लप्स्यसे, लोकस्मिन् अतुलां कीर्तिं प्राप्स्यसि, हे नरश्रेष्ठ।" एकस्य पत्न्याः एकः पुत्रः कुलपरम्परायाः कारणं भविष्यति, अपरस्य षष्टिसहस्रं पुत्राः भविष्यन्ति। महर्षिं संतुष्टं कृत्वा, तौ राजकन्ये अञ्जलिं कृत्वा प्रहृष्टा वदतः, "हे ब्राह्मण, कस्य एकः पुत्रः, कस्य बहवः भविष्यन्ति? तव वचनं सत्यं भवतु, श्रोतुम् इच्छामः।" तेषां वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वचनं उवाच—"यथा युष्माकं इच्छाः, तथा भवतु।" "एकः कुलपरम्परायाः पुत्रः वा, अथवा बहवः वीराः, प्रसिद्धाः, ऊर्जस्विनः पुत्राः—यः यत् इच्छति, तं वरं गृह्णातु।" ऋषेः वचनं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, केशिनी राजसन्निधौ एकं कुलपरम्परायाः पुत्रं वरं अचिन्तयत्। ततः सुमति सुपर्णस्य भगिनी षष्टिसहस्रं ऊर्जस्विनः प्रसिद्धान् पुत्रान् इच्छति स्म। तौ महर्षिं प्रदक्षिणं कृत्वा, शिरसा नमस्कृत्वा, राजा पत्न्यौ च स्वनगरं प्रत्यागच्छत्। कालान्तरे केशिनी सगरस्य अग्रजं पुत्रं अजजनत्, असमञ्जः नाम्ना प्रसिद्धः। सुमति, हे पुरुषसिंह, कुम्भरूपं गर्भं अजजनत्, तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राः छेदनेन उत्पन्नाः। धात्र्यः तान् घृतपूर्णेषु घटेषु स्थापयित्वा पालितवन्त्यः, कालात् सर्वे यौवनं प्राप्तवन्तः। एवं दीर्घकालात् सगरः षष्टिसहस्रं पुत्रान् प्राप्तवान्, सर्वे रूपयौवनसम्पन्नाः। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, हे नरश्रेष्ठ, सगरस्य जातः, बालान् गृह्णाति, हे रघुनन्दन, तान् सरयूनदीं क्षिपति स्म। स सदा हसन् तेषां निमज्जनं पश्यन्, पापकर्मा, साधूनां विघ्नकर्ता अभवत्। प्रजाहितविरोधी सः पितृणा नगरात् निष्कासितः; असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम, महाबलः अभवत्। स सर्वैः जनैः अनुमोदितः, सर्वैः सौम्यवचनः; कालात् तस्मिन् बुद्धिः उत्पन्ना। सगरः, हे नरश्रेष्ठ, यज्ञं कर्तुम् संकल्पितवान्; तदा राजा गुरुजनैः सह वैदिकं कर्म आरब्धुम् उद्यतवान्। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते।