ततः धर्मार्थं महात्मना जाम्बवता सह मन्त्रयित्वा, महाकपिः अङ्गदः पुनः उवाच—"अहं स्वयम् एषां शतयोजनानां महान्तं देशं गन्तुम् इच्छामि; परन्तु पुनरागमनशक्तिः मम न निश्चितम्।" तं कपिसत्तमम् अङ्गदं वाक्यविशारदः जाम्बवान् प्रत्युवाच—"त्वदीया गमनशक्तिः मम विज्ञाता, कपिवृषभर्षभ। न केवलं शतसहस्रयोजनान्यपि गन्तुं प्रतिनिवर्तितुं च त्वं समर्थः; किन्तु एष धर्मक्रमः न भवति। "न हि स्वामि: कदापि दूतकार्ये नियोजनीयः; सर्वे एते कपयः त्वया प्रेषयितव्याः। त्वं अस्माकं पतिसदृशः, स्वामिभावेन प्रतिष्ठितः; स्वामी हि सेनायाः पतिः, तस्य मार्गदर्शकश्च, रिपुसूदन। त्वं अस्य कार्यस्य मूलम्, शत्रुनाशन; अतः पतिवत् त्वं नित्यं रक्षितव्यः। कार्यमूलस्य रक्षणं कार्यसिद्धिप्रवृत्तीनां नीतिः; मूलं सुरक्षिते सर्वे गुणाः फलानि च सिध्यन्ति। "अतः कार्यसिद्धये त्वमेव साधनं, सत्यवीर्यसमन्वितः; बुद्ध्या धैर्येण च युक्तः, अस्मिन्नेव मुख्यकारणम्, रिपुसूदन। त्वं च अस्माकं ज्येष्ठः पितृज्येष्ठपुत्रश्च; त्वय्याश्रित्य हि वयं कार्यसिद्धौ समर्थाः।" एवमुक्ते महात्मना जाम्बवता, वालिपुत्रः महाकपिः अङ्गदः पुनरुवाच—"यदि नाहं यामि, नान्यः कश्चित् कपिवरः, तर्हि अस्माकं कार्ये एकमेव उपायः—प्राणत्यागव्रतम् उपगन्तव्यम्। "यतो हि कपिश्रेष्ठस्य प्राज्ञस्य आदेशं न निर्वर्त्य, गच्छामः चेत् अपि, जीवितरक्षणस्य उपायं न पश्यामि। स्वामी हि कदाचित् प्रसन्नः, कदाचित् कोपसमन्वितः; तस्याज्ञालङ्घनेन गमनस्य विनाशः स्यात्। अतः अस्य कार्यस्य अन्यः उपायः नास्ति; त्वमेव तत्त्ववित् कर्तव्यं विचिन्तय।" तदा अङ्गदेन समुपस्थितेन कपिवरः जाम्बवान् अङ्गदं प्रति उत्तमानि वाक्यानि उवाच—"तव कार्ये किंचिदपि न विलोपनीयम्, वीर; अहं तं प्रेरयिष्यामि, यः कार्यं सम्पादयिष्यति।" ततः कपिसत्तमः, एकान्ते सुखासीनः, कपिवीरवरः जाम्बवान् तं हनूमन्तं प्रेरयामास। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। तत्र जाम्बवान्, शोकसन्तप्तं लक्षकोटिसंख्यातं कपिसैन्यं दृष्ट्वा, हनूमन्तम् इदं वचनमब्रवीत्—"वीर, कपिलोकविज्ञानविदां श्रेष्ठ, हनूमन्! त्वं किमर्थं मौनं स्थापयित्वा एकान्ते उपविशसि? "त्वं हि सुग्रीवसमानः, तेजसा बलेन च रामलक्ष्मणयोः तुल्यः। गरुडः, अरिष्टनेमिसुतः, सर्वपक्षिणां बलवत्तरः ख्यातः। सः महाबलः पक्षिराजः, अहं तं पुनः पुनः पश्यामि, समुद्रे सर्पान् उद्धरन्तं; सः महाबलः। तस्य पक्षयोः बलं यथा, तव बाह्वोः बलं तथा; तव धैर्यं वेगोऽपि तस्य न हीयते। कपिसत्तम, तव बलं बुद्धिर्द्युतिस्तेजश्च सर्वेषां श्रेयान्; किमर्थं त्वं न प्रवर्तसे? "अप्सरसां मध्ये पुण्जिकस्थला श्रेष्ठा, सा एव अञ्जना केसरिणः भार्या। सा त्रिषु लोकेषु अनुपमया रूपसम्पद्विख्याता; किन्तु शापेन कपिरूपा, यथेष्टवेषधारिणी। सा महात्मनः कपिराजस्य कुञ्जरस्य पुत्री, मानुषीं तनुं धारयित्वा, सौन्दर्ययौवनसमन्विता, गिरिशिखरे विचरन्ती दिव्याभरणमाल्यवस्त्रधारिणी आसीत्। "सा पर्वतशिखरे स्थित्वा, पीतवस्त्रं रक्तचिह्नितं शुभ्रं, अनिलेन समुत्क्षिप्तम्। तं क्षणं वायुः तां दृष्ट्वा—सुसंहतजघनस्थूलोरूस्तनयुग्मसुस्निग्धवदनां—कामेनाविष्टः अभवत्। वायुः, कामवेगेनाक्रान्तः, बाहुभ्यां तां निष्कलुषां परिष्वज्य। तत्र तां विस्मितां साध्वीं सतीं अञ्जनां उवाच—'कः एष एकपतिव्रतधर्मविघातकः?' "तस्याः वचः श्रुत्वा, वायुः प्रत्युवाच—'नाहं तवापराधं कृतवान्, सुश्रोणि; मा भैषीः। केवलं मनसा त्वां सम्प्राप्तः अस्मि, परिष्वक्तवान्; तव पुत्रः बलबुद्धिसम्पन्नः भविष्यति। सः महात्मा महातेजाः महाबलपराक्रमवान्, उत्प्लवने वेगे च मम समः भविष्यति।' एवमुक्ता तव माता तुष्टा अभवत्, महाबाहो; सा गुहायां त्वां जनयामास, वानरवृषभ। "ततः महावने सूर्यस्योदयमवलोक्य, त्वं बालभावे एव तं फलं इव ग्रहीतुं सुतरामुत्प्लुत्य नभः प्राप्तवान्।